Menn voru á ráðherralaunum uppi á Velli

Í ár eru liðnir tveir áratugir frá því að bandaríski herinn kvaddi Keflavíkurflugvöll og Ísland. Af því tilefni hefur Ásmundur Friðriksson sent frá sér 420 síðna stórvirki, Sögur af Vellinum, þar sem dregin er upp litrík, mannleg og oft og tíðum stórkallaleg mynd af samskiptum Suðurnesjamanna og Varnarliðsins. Við hittum Ásmund og ræddum um ævintýralegar sögur af smygli, jólaljósum, ómenntuðum hálaunamönnum og áhrifunum sem herstöðin hafði á samfélagið á Suðurnesjum.

Hugmyndin sem varð að 420 síðna verki

Hvað varð til þess að þú réðst í að skrifa þessa bók einmitt núna?

„Það var nú þannig að ég var búinn að hvetja marga hérna í Keflavík til þess að fara út í að skrifa svona bók og taka saman þessar sögur. Það var oft rætt að þetta þyrfti að gera. Ég sagði gjarnan við menn að ef þetta hefði verið í minni gömlu heimabyggð, í Vestmannaeyjum, þá væri örugglega búið að skrifa nokkrar bækur um þetta.

Svo lét ég bara verða af því. Ég var búinn að gefa út bækur á hverju ári og langaði að halda taktinum. En þegar ég var kominn af stað áttaði ég mig á því að árið 2026 yrði 20 ára brottfararafmæli hersins. Því fannst mér tilheyra að minnast þessara tímamóta með því að bókin kæmi út þá.“

Gekk vel að fá fólk til að opna sig og deila frásögnum sínum?

„Það gekk vonum framar. Ég var með tuttugu viðmælendur í bókinni og það var bara einn maður sem sagði nei! Flestir voru mjög hispurslausir og létu bara vaða, enda er ekki verið að skemma neinn. Það er fyrst og fremst verið að halda til haga þeirri sögu sem gerðist þarna og hvernig Suðurnesjamenn upplifðu herinn. Ég á meira að segja efni í hálfa aðra bók í viðbót sem ég gat ekki komið fyrir, þó að þessi bók sé yfir 400 blaðsíður með fjölda ljósmynda.“

Hrikalegar tekjur og fólk sem fór huldu höfði í strætó

Þú kemur mikið inn á fjárhagsleg áhrif hersins á svæðinu. Hversu gríðarleg var þessi umbylting?

„Hún var rosaleg. Þegar völlurinn var að byggjast upp í upphafi bjuggu hér kannski rúmlega tvö þúsund manns, en það unnu tæplega 6.000 manns við uppbyggingu vallarins. Þetta var alveg ógnardæmi og breytti samfélaginu gríðarlega.

Það voru til dæmis svokallaðir M-menn sem voru hálaunaðir hjá hernum. Eftir því sem ég kemst næst voru þeir allir algjörlega ómenntaðir en voru á ráðherralaunum. Það var meira að segja haft á orði við mig að þeir sem stunduðu langskólanám á þessum tíma hefðu farið huldu höfði í strætóskýlunum og brett niður hettuna á úlpunum þegar þeir tóku strætó í bæinn, því það þótti hreinlega ekkert til þess að vera í langskólanámi þegar fólk gat farið á Völlinn og komið sér mjög vel fyrir fjárhagslega.“

Baðmottur, bjór og „Miðnesheiðarrjúpur“

Bókin geymir mikið af gamansögum af vöruúrvali hersins sem barst niður í bæ. Hvernig var sú upplifun?

„Maður minn, Magnús Jón Kjartansson tónlistarmaður, hefur mjög skemmtilega sýn á þetta. Kanarnir komu með sjónvörp, steríógræjur, ristavélar og meira að segja baðmottur, nokkuð sem enginn þekkti á Íslandi. Fólk keypti þetta uppi á Velli og svo var þessu smyglað í gegnum hliðið. Það var ákveðið leikrit sem mjög breiður hópur tók þátt í. Ég sat oft hérna einn á morgnana við skrifin og var bara í hláturskrampa yfir aðförunum og hvað menn lögðu á sig.

Svo voru það jólasiðirnir. Flestir erlendir jólasiðir okkar Íslendinga komu í gegnum Keflavík frá Kananum. Risastóru jólaljósin sem bræddu hug og hjörtu landsmanna, einn viðmælandi minn, Jón Newman, setur 800 perur á jólatréð sitt. Svo var það kalkúnninn, sem var óþekktur á Íslandi og var kallaður Miðnesheiðarrjúpa á matseðlum veitingastaða í Reykjavík.“

Var lögreglan eitthvað að skipta sér af þessu smygli?

„Lögreglan stóð sig bara ákaflega vel en menn litu líka í gegnum fingur sér, vegna þess að þetta var flest gert á litlum mælikvarða. Eins og einn fyrrverandi lögreglumaður sagði svo ágætlega við mig: hann var nú ekkert sveittur við að hlaupa upp úr stólnum í hliðinu. Flestir voru bara venjulegt launafólk sem var að næla sér í smá búsílag, eina nautalund eða einn bjór í ísskápinn þegar bjór var enn bannaður á Íslandi.“

Dökkir tónar, fordómar og 57 ára saga einnar fjölskyldu

Bókin snýst þó ekki eingöngu um gamanmál. Þú fjallar líka um erfiðari hliðar samfélagsins?

„Já, það var mér mjög mikilvægt. Ég ræddi til dæmis við eina konu sem kemur fram í bókinni og segir frá sínu lífi. Hún varð ástfangin af erlendum manni, eignaðist barn, flutti út en kom svo aftur heim og mætti mikilli andúð og fordómum frá samfélaginu. Þegar ég hlustaði á hennar sögu fékk ég gríðarlega samúð með henni. Konur fóru mjög halloka út úr þessari umræðu á sínum tíma, en það er náttúrulega nákvæmlega ekkert rangt við það að verða ástfanginn af erlendum einstaklingi.

Svo er það saga Newman-fjölskyldunnar sem rakin er í löngu máli. Raymond Newman kom hingað mjög snemma, stjórnaði byggingarframkvæmdum og kvæntist Huldu Karlsdóttur úr Höfnum. Hulda dó ung frá börnunum þeirra, en Raymond og börnin bjuggu áfram í Höfnum og unnu á Vellinum. Samtals var Newman-fjölskyldan á launaskrá hjá hernum í 57 ár. Þetta sýnir hversu samofnir þessir tveir heimar voru.“

Frá gömlum Velli til nýrra tækifæra

Þegar þú lítur yfir söguna í heild sinni, voru Suðurnesjamenn í öfundsverðri stöðu?

„Ég er algjörlega sannfærður um að þetta samfélag væri mikið fátækara ef hersins hefði ekki notið við. Það var alltaf öðruvísi að koma til Keflavíkur í gamla daga, maður kom bara inn í annan heim. Þegar herinn var svona stór og sterkur dró hann líka vinnuafl úr sjávarútveginum. Gamla útgerðarsagan niðri í bæ hvarf smám saman af því að vinnan á Vellinum var betur launuð og vel þokkuð.

En í dag er nýtt skeið að byrja. Áður voru öll eggin í sömu körfunni og þegar flugvöllurinn tók dýfu fór allt í skrúfuna. Núna eru gagnaverin, landeldið og vaxtarbroddarnir í kringum flugvöllinn mættir. Það er nýi „herinn“. Ef ég væri ungur maður í dag myndi ég læra iðn – því Suðurnesin eru orðin Gosenland iðnaðarmanna.“

Hjartans mál á Nesvöllum

Bókakynning á Sögum af Vellinum verður á föstudeginum á Ljósanæturhelginni á Nesvöllum á dagskránni Hjartans mál. Þar munu fimm viðmælendur úr bókinni stíga á stokk, þar á meðal Jón Newman, Óskar Þórmundsson fyrrverandi rannsóknarlögreglumaður, Kári Rúnar Viðarsson og Kjartan Steinarsson. Þeir deila sögum sínum í styttri útgáfu þar sem Ásmundur lofar að fólk muni „gráta úr hlátri“.