Hvað gæti ESB gert fyrir Suðurnes?

Suðurnes er svæði í mótun. Keflavíkurflugvöllur er alþjóðlegt hlið Íslands. Grindavík glímir við afleiðingar eldgosa og óvissu. Reykjanesbær vex hratt, en húsnæðiskostnaður vex. Ungar fjölskyldur berjast við háa vexti og verðtryggð lán. Og á sama tíma er svæðið fullt af tækifærum sem bíða þess að verða að veruleika.

Þann 29. ágúst greiðum við atkvæði um hvort hefja eigi viðræður við Evrópusambandið. Umræðan hefur að mestu snúist um stóru línurnar, vexti, verðbólgu og fullveldi. En hvað þýðir þetta fyrir Suðurnes? Hvað gæti ESB-aðild gert fyrir fólk á Reykjanesi?

Húsnæðismálin: Vextir og verðtrygging

Á Suðurnesjum búa margar ungar fjölskyldur með húsnæðislán. Þær borga 7-9% vexti með verðtryggingu ofan á,  kerfi sem hækkar höfuðstól lánsins um 5,3% á ári. Eftir tíu ár er 50 milljóna króna lán orðið 85 milljóna króna lán. Þetta kerfi er óþekkt í Evrópu.

Í Danmörku borga ég 2,32% vexti af húsnæðisláni mínu. Ég hef aðgang að afborgunarlausum lánum og markaði þar sem tugir stofnana keppa um viðskipti mín. Ekkert af þessu er í boði á Íslandi.

ESB-aðild myndi ekki lækka vexti á einni nóttu. En hún myndi: opna íslenskan lánamarkað fyrir evrópskri samkeppni, fjarlægja gjaldmiðlaáhættuálagið (1,5-2,5 prósentustig), og gefa Íslendingum aðgang að lánaformum sem eru sjálfsögð annars staðar í Evrópu. Krónan og fákeppni þriggja banka halda vöxtum háum, ESB-aðild myndi breyta báðum.

Keflavíkurflugvöllur: Alþjóðlegt hlið

Keflavíkurflugvöllur er stærsti vinnustaður Suðurnesja og ein mikilvægasta innviðafjárfesting Íslands. Flugvöllurinn þjónar bæði ferðaþjónustu og vöruflutningum og staða hans myndi styrkjast með ESB-aðild.

Sem ESB-aðildarland myndi Ísland taka fullan þátt í evrópsku flugsamgöngukerfi (Single European Sky). Keflavík gæti orðið enn sterkari tengihnútur milli Evrópu og Norður-Ameríku með fullum réttindum innan evrópska flugrýmisins. Þetta myndi styrkja atvinnulíf á Suðurnesjum beint.

Grindavík og náttúruhamfarir: EU Solidarity Fund

Grindavíkingar vita betur en flestir hvað náttúruhamfarir kosta. Fólk hefur þurft að yfirgefa heimili sín. Óvissan er gríðarleg. Og stuðningur ríkisins, þótt velkominn sé, er takmarkaður af fjárhag ríkissjóðs.

ESB er með Solidarity Fund (EUSF) sem er sérstaklega ætlaður aðildarríkjum sem verða fyrir náttúruhamförum, jarðskjálftum, eldgosum, flóðum. Sjóðurinn hefur greitt milljarða evra til Ítalíu (jarðskjálftar), Portúgals (skógareldar) og Grikklands (flóð). Ísland sem ESB-aðildarland hefði aðgang að þessum sjóði, sem EES aðild veitir ekki.

Fyrir Grindavík og Reykjanes, svæði sem býr við stöðuga eldsumbrotsáhættu er þetta ekki fræðilegt. Þetta er raunverulegt öryggisnet.

Orkumál og græn umbreyting

Reykjanes er orkusvæði, jarðvarmavirkjanir, vindorkumöguleikar, og nálægð við Evrópu. ESB er að fjárfesta gríðarlega í grænni umbreytingu og orkuöryggi. Ísland sem ESB-aðili gæti orðið lykilaðili í evrópskri orkustefnu, ekki bara sem framleiðandi, heldur sem útflytjandi grænnar orku.

Hugmyndir um sæstreng til Evrópu hafa verið ræddar í áratugi. Sem ESB-aðildarland myndi Ísland fá aðgang að fjármagni og samstarfi sem gæti gert þetta að veruleika,  og Suðurnes, með nálægð sinni við Evrópu, væri eðlilegur útgangspunktur.

Ásbrú og nýsköpun

Ásbrú, fyrrum varnarsvæði, er í þróun sem nýsköpunar- og menntasvæði. ESB styrkir nýsköpunarklasa og tækniþróun í gegnum Horizon Europe, ERDF og InvestEU. Sem ESB-aðili myndi Ásbrú geta sótt beint í þessa sjóði til að laða að fyrirtæki, rannsóknir og menntun.

Samgöngur

Reykjanesbraut er eina samgönguæð Suðurnesja við höfuðborgarsvæðið. Umferð eykst ár frá ári og innviðir hafa ekki haldið í. ESB fjármagnar samgönguinnviði í gegnum TEN-T og Connecting Europe Facility, styrkir sem EES-samningurinn veitir ekki aðgang að.

Hvað þýðir „Nei" fyrir Suðurnes?

Nei þýðir að fátt eitt breytist. Háir vextir og verðtrygging halda áfram að þyngja róður ungra fjölskyldna. Grindavík fær engan aðgang að Solidarity Fund. Flugvöllurinn missir af tækifærum innan evrópska flugrýmisins. Og Ásbrú þarf að keppa um fjármagn við allt annað í ríkissjóði.

Ég segi ekki að ESB-aðild leysi öll vandamál Suðurnesja. En ég segi að viðræður myndu sýna okkur hvað er í boði. Og ef það sem er í boði hentar ekki,  þá segjum við nei í seinni atkvæðagreiðslunni.

Spurningin er einföld: Eigum við að minnsta kosti að sjá hvað er í boði? Eða eigum við að segja nei án þess að vita?

Halldór Jörgen Olesen

Höfundur er sérfræðingur í samstarfi og rekur Verðbólguvaktina (verdbolga.net).