Kristrún um ESB-kosningarnar: „Samningsmarkmiðin eru skýr – það vaknar enginn óvart í Evrópusambandinu“

Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra segir að þjóðaratkvæðagreiðslan þann 29. ágúst næstkomandi um endurupptöku aðildarviðræðna við Evrópusambandið sé aðeins fyrsta skrefið af löngu og ströngu ferli. Á opnum fundi í Fjölbrautaskóla Suðurnesja í gærkvöldi undirstrikaði hún að samningsmarkmið Íslands væru skýr, hagsmunir þjóðarinnar varðandi auðlindir og orkumál yrðu varðveittir og að þjóðin fái síðasta orðið í öðrum kosningum þegar samningur liggur fyrir.

Á fundinum kom fram að breyttar alþjóðlegar aðstæður, aukin spenna í viðskiptamálum og miklar sviptingar í heimsstjórnmálum hafi orðið til þess að flýta því að málið var sett á dagskrá. Kristrún benti á að staða Íslands á alþjóðavettvangi væri umhugsunarverð og að opnast hafi gluggi til að leita eftir stórum og afgerandi svörum um framtíðarhagsmuni landsins.

Fyrsta skref af mörgum og lokaniðurstaða hjá þjóðinni

Aðspurð um ferlið og hvort „já“ í kosningunum 29. ágúst þýddi sjálfkrafa fulla aðlögun að regluverki ESB, ítrekaði forsætisráðherra að um tvöfalda atkvæðagreiðslu væri að ræða.

„Það þarf rosalega mikið að gerast áður en við göngum í Evrópusambandið. Þessi atkvæðagreiðsla er fyrsta skref af mjög mörgum. Það mun enginn vakna óvart í Evrópusambandinu án þess að það hafi farið í gegnum mjög mikla umræðu,“ sagði Kristrún.

Verði niðurstaðan „já“ verður haft samband við ESB til að virkja viðræðurnar að nýju. Skipuð verður samninganefnd með fulltrúum atvinnulífs, verkalýðshreyfingar og hagsmunaaðila. Náist samningar þarf að breyta stjórnarskrá, rjúfa þing, boða til alþingiskosninga og loks halda aðra þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfan samninginn. Kristrún áætlar að ferlið allt gæti tekið um þrjú til fjögur ár.

Ekki samþykkt að leggja sæstreng

Orkumál og auðlindir voru áberandi í umræðum fundargesta. Kristrún var afgerandi varðandi áhyggjur af mögulegri tengingu íslenska raforkukerfisins við Evrópu.

„Það verður ekki lagður sæstrengur nema með okkar leyfi. Við á Íslandi tökum ákvörðun um það,“ sagði forsætisráðherra. Sæstrengur er ekki hluti af samningsmarkmiðum ríkisstjórnarinnar og krafa Íslands verði sú að forræði yfir orkumálum og nýtingu þeirra verði áfram alfarið í höndum Íslendinga.

Sama gildi um sjávarútveginn og aðrar auðlindir. Kristrún benti á að ESB ásækist ekki eignarhald á auðlindum aðildarríkja sinna og að Ísland, sem stærsta einstaka fiskveiðiþjóðin, mæti til viðræðna úr sterkri stöðu. „Það er íslenska þjóðin sem á þennan fisk og það er aðalatriðið að verðmætin sitji eftir á Íslandi.“

Vextir, verðbólga og staða krónunnar

Kristrún ræddi mikið um efnahagslegu hliðina og mögulega upptöku evru til lengri tíma litið. Hún sagði sjálfstæða mynt fela í sér talsverðan kostnað og gjaldeyrisálag sem bitni sérstaklega á heimilum og smærri fyrirtækjum, á meðan stórfyrirtæki geti oft uppfært sín viðskipti í erlendri mynt.

Hún varaði þó við því að fólk héldi að aðild myndi færa Íslendingum 1% stýrivexti í einni svipan eins og gerðist á Covid tímum á Íslandi. „Við hefðum átt að nýta tækifærið þá og afnema verðtrygginguna,“ sagði hún en ítrekaði að heilbrigt vaxtastig í stöðugu hagkerfi með um 2,5% verðbólgu væri nær 4,5% til 5%. Með aðild og upptöku evru mætti hins vegar eyða gjaldeyrisálaginu, auka samkeppni á fjármálamarkaði, draga úr sveiflum í gengi og skapa meiri fyrirsjáanleika.

Varðandi verðtrygginguna sagði Kristrún að hún væri í mörgum Evrópulöndum talin allt of flókin eða jafnvel ólögleg neytendalöggjafar vegna. Hún undirstrikaði hins vegar að Íslendingar þyrftu ekki ESB til að draga úr eða afnema verðtryggingu og að fjármálaráðherra mun kynna frumvarp á haustþingi sem tekur skref til að minnka vægi hennar í hagkerfinu.

Lífeyrissjóðirnir og staða EES-samningsins

Lífeyrissjóðakerfið var einnig til umræðu, en Kristrún fullvissaði fundargesti um að ESB skipti sér ekki af uppbyggingu eða eignarhaldi á félagslegum velferðarkerfum eða lífeyrissjóðum aðildarríkja. Aðild gæti frekar opnað tækifæri fyrir sjóðina til að dreifa áhættu á stærri mörkuðum án þess að hreyfa við gengi krónunnar hér heima.

Í lokin vék forsætisráðherra að EES-samningnum, sem hún sagði gríðarlega mikilvægan en áréttaði að Íslendingar mættu ekki taka honum sem sjálfsögðum hlut til frambúðar. Noregur stendur straum af um 95% af kostnaði við samninginn og breytingar á stjórnmálaviðhorfum ytra gætu haft áhrif á stöðu Íslands.

Niðurstaðan verður virt 

Kristrún sagði að heimurinn væri ekki sá sami og hann var. „Við erum bara komin á annan stað. Ég get ekkert sagt fólki til um það nákvæmlega hvað mun gerast. En það er ástæða fyrir því að við ákváðum að setja þetta á dagskrá núna fyrr en við ætluðum og það er vegna þess að við sáum sáum glugga. Talandi um að þekkja tímann, lesa aðstæður og ég veit að það eru kannski ekki allir Íslendingar sem sáu þann glugga og það eru margar ástæður fyrir því að það eru skiptar skoðanir. Evrópusambandið er líka að átta sig á því að bandalög eru að breytast og það getur borgað sig að vera sveigjanleg núna til þess að koma sér í sterkari stöðu seinna. Og við höfum nú áður verið sniðug í svona aðstæðum. Við gripum tækifærið þegar við gengum í NATO á sínum tíma. Í dag erum við líklegast sú NATO-þjóð sem er með hvað mestan stuðning við Atlantshafsbandalagið, eitthvað í kringum 75%. Það var alls ekki óumdeilt og ekki frekar en að það var óumdeilt að ganga inn í EES á sínum tíma. Ég held að við fáum besta mögulega samninginn núna. Ég get ekki verið fullviss, það er bara mín tilfinning núna.“

Kristrún sagði niðurstöðu kosninganna þann 29. ágúst verða virta, hvort sem meirihluti atkvæða hallast til já eða nei, og að 50,1% meirihluti feli í sér lýðræðislegt umboð þótt afgerandi niðurstaða væri alltaf óskandi.

„Við munum þurfa að vinna úr þessari niðurstöðu 29. ágúst, sama hvernig hún fer. Það skiptir mig og okkur sem stýrum landinu máli að skilja hvaðan fólk er að koma, vegna þess að við munum þurfa að lifa hér saman í sátt og samlyndi, hvort sem niðurstaðan verður já eða nei,“ sagði Kristrún Frostadóttir að lokum.

Bræðurnir Nói og Már Gunnarssynir mættu á fundinn og ræddu við Kristrúnu forsætisráðherra eftir hann. VF/pket.