Fundur Samtaka atvinnulífsins í Grindavík: „Við veljum yfirleitt ófriðinn ef hann er í boði“

„Við erum náttúrulega bara þrjóskir eyjaskeggjar í gegnum aldirnar og að víkingasið þá veljum við yfirleitt ófriðinn ef hann er í boði,“ sagði Jón Ólafur Halldórsson, formaður Samtaka atvinnulífsins (SA), þegar hann sleit fjölmennum og kröftugum fundi samtakanna í Grindavík á föstudagsmorgun. Fundurinn, sem bar yfirskriftina „Rjúfum vítahringinn“, er hluti af hringferð SA árið 2026. Hann dró fram djúpa og oft og tíðum beitta greiningu á stöðu íslensks efnahagslífs, kjarasamningsmódelinu og þeim innlendu flöskuhálsum sem kynda undir verðbólgubálinu.

Það var táknrænt að fundurinn skyldi haldinn á Bryggjunni í Grindavík. Jón Ólafur lýsti því í upphafi fundar hversu áhrifaríkt hefði verið að keyra inn í bæinn, horfa inn í tóm hús og sjá afleiðingar náttúruhamfaranna, en mæta svo því ótrúlega lífi og seiglu sem einkennir atvinnulífið og starfsemina niðri á höfn.

Hann varaði við því að þótt undanfarin ár hafi verið tiltölulega góð þá væru teikn á lofti um að myndin væri að verða dekkri. Útflutningsgreinar eins og stóriðjan glíma við áföll og hægt hefur á bókunum í ferðaþjónustu. „Verðbólguvæntingarnar hjá okkur fara versnandi. Fólk er svartsýnna og það er eins og við sjáum ekki alveg ljósið fyrir enda ganganna. Þegar svo er, þá breytum við hegðun okkar. Við förum að verja okkur, og verðlag hækkar,“ sagði Jón Ólafur og kallaði eftir samstilltu þríhliða samtali ríkis, atvinnulífs og verkalýðshreyfingar sem ýtt var formlega af stað í maí sl.

Vinnumarkaðslíkanið kallað kjarni vítahringsins

Arnar Birkir Dansson, hagfræðingur á efnahagssviði SA, leiddi fundargesti í gegnum gögnin og benti á að Ísland búi við mun meiri sveiflur og meiri verðbólgu en önnur þróuð ríki. Hann lagði ríka áherslu á að verðbólga væri ekki náttúrulögmál heldur niðurstaða kerfa sem vinna í mismunandi áttir.

Hann nefndi hin Norðurlöndin sem dæmi, en þau glímdu við svipaðan óstöðugleika á síðustu öld en byggðu upp kjarasamningslíkan þar sem samkeppnishæfar útflutningsgreinar leiða tóninn og gefa merki inn í hagkerfið.

„Á Íslandi hafa engar umbætur átt sér stað á vinnumarkaðslíkaninu. Líkanið okkar er kjarni vítahringsins,“ fullyrti Arnar Birkir. Hann benti á að laun á Íslandi séu með þeim hæstu sem þekkjast, sem sé fagnaðarefni, en þegar launahækkanir fara langt umfram framleiðni eyðileggist samkeppnishæfnin og verðbólgan éti ávinninginn jafnóðum upp.

Samkvæmt Seðlabankanum eru almennar umsamdar hækkanir sem samrýmast langtímamarkmiðinu um 2% á ári, en allt umfram það kallar á viðbrögð peningastefnunnar í formi hærri vaxta. „Vítahringurinn er afdrifaríkur: Háar verðbólguvæntingar leiða til hærri launakrafna. Það ýtir undir verðbólgu, vextir hækka, fjárfesting verður erfiðari, kaupmátturinn veikist og þá koma fram nýjar kröfur. Við förum hring eftir hring.“

Verkalýðshreyfingin vísar sökinni á bug: „Ekki launalægsta fólkinu að kenna“

Guðbjörg Kristmundsdóttir, formaður Verkalýðs- og sjómannafélags Keflavíkur og nágrennis (VSFK), tók til máls í pallborðinu og andmælti þeirri söguskýringu að verkafólk bæri ábyrgð á verðbólgunni.

„Mér fannst svolítið þegar ég var að horfa á þetta eins og öll vandamál heimsins væru launafólki að kenna, og eina leiðin til að leysa þau væri að grípa þar inn,“ sagði Guðbjörg. Hún minnti á hóflega lífskjarasamninga árið 2019 sem gerðir voru út frá ráðleggingum seðlabankastjóra og skiluðu einu besta verðbólgutímabili sögunnar.

„Ég tek þetta ekki til mín vegna þess að fólkið í mínu félagi er á töxtum sem fær bara taxtahækkanir. Þessar aukahækkanir sem eru tilkomnar koma einhvers staðar annars staðar frá. Það er ekki launalægsta fólkið sem er að hafa áhrif á verðbólguna.“

Hörður Guðbrandsson, formaður Verkalýðsfélags Grindavíkur, var í salnum og tók undir með Guðbjörgu og lýsti sig 100% ósammála SA varðandi norræna módelið. Hann sagði kerfin á Norðurlöndunum hundrað sinnum síðri en það íslenska en benti á að þau lönd byggðu á sterkari félagslegum innviðum. Hann skoraði á menn að rýna frekar í hvernig fyrirtæki í smásölu og bankar hefðu verið að auka arðsemi sína og stækka sinn hlut í kökunni.

Opinberi geirinn og stakar stéttir sagðar sprengja kerfið

Bjarni Benediktsson, framkvæmdastjóri SA, svaraði þessari gagnrýni og sagði að enginn væri að barma sér yfir góðum kaupmætti einkamarkaðarins, en kerfið væri hreinlega brotið þar sem samningar héldu ekki.

„Laun í dag eru langt fyrir ofan það sem um var samið síðast. Langt fyrir ofan,“ sagði Bjarni og bætti við að hann hefði í sífellt meiri mæli fengið ábendingar frá atvinnurekendum um að þeir gætu ekki keppt við hið opinbera (ríki og sveitarfélög) um starfsfólk.

Hann nefndi sem dæmi að launavísitala opinberra starfsmanna hefði hækkað um 11% á einu ári vegna þess að stökum hópum eins og kennurum, læknum eða hjúkrunarfræðingum væri leyft að segja sig frá almennum stöðugleikasamningum og krefjast sérstakra leiðréttinga.

„Hverjum dettur í hug að það sé hægt að vera með 2,5% verðbólgumarkmið ef laun á einu ári hækka um 11% hjá einhverjum hópum? Á Norðurlöndunum er þetta ekki látið viðgangast. Þegar við höfum fundið niðurstöðu þá verður hún að gilda fyrir alla.“ Bjarni kastaði því fram að hugsanlega þyrfti ríkissáttasemjari eða Félagsdómur rýmra agavald til að úrskurða vinnustöðvanir stakra hópa ólögmætar ef þær rjúfa heildarsamkomulag á vinnumarkaði.

Ríkisvaldið harðlega gagnrýnt: Tvöföldun á jöfnunargjaldi og nýir skattar

Páll Erland, forstjóri HS Veitna, ræddi áhrif stjórnvalda á rekstrarumhverfi innviðafyrirtækja og lýsti yfir miklum áhyggjum af auknum álögum. Hann upplýsti fundargesti um að hið svokallaða jöfnunargjald á raforku, sem dreifiveiturnar innheimta fyrir ríkið, hefði hækkað um 30% um síðustu áramót og boðað væri að gjaldið myndi hreinlega tvöfaldast núna 1. júlí.

„HS Veitur hafa ekki hækkað sinn hluta rafmagnsreikningsins síðan 2022 fyrir íbúa á þessu svæði. En rafmagnsreikningurinn er hins vegar að hækka um tæp 10% til notenda vegna þessara ríkisgjalda, og fólk mun kenna okkur um það,“ sagði Páll. Hann nefndi einnig boðaðan nýjan skatt á fasteignir orkuframleiðenda upp á 5 til 10 milljarða á næsta þingi: „Hvert haldið þið að þeir milljarðar verði sóttir? Þeir fara beint á reikninga fólks og fyrirtækja í landinu.“

Pétur Hafsteinn Pálsson, framkvæmdastjóri Vísis, tók undir og sagði ríkið virka eins og „einstefnuloka“ sem tæki til sín fjármagn en slakaði aldrei á klónni. Hann benti á að fyrsti ársfjórðungur ársins hefði verið sá besti í sögu sjávarútvegsins vegna mikillar veiði og hás verðs, en fyrirtækin sæju fram á 20% til 40% hækkun á öllum aðföngum, auk nýrrar auðlindarentu (veiðigjalda).

Lóðabransinn á höfuðborgarsvæðinu kallaður „verðbólguskrímsli“

Vilhjálmur Árnason, nýr bæjarstjóri Reykjanesbæjar, ræddi um skort á fyrirsjáanleika og óvissu í innviðauppbyggingu. Hann vakti sérstaka athygli á því að húsnæðisliður verðbólgunnar væri að miklu leyti heimatilbúið vandamál sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu.

„Lífeyrissjóðirnir og fjárfestingarverktakarnir á höfuðborgarsvæðinu hafa horft á lóðabrask sem sína ávöxtun. Þar hefur verið verið að mjólka peninginn og enginn borgar þetta nema heimilin,“ sagði Vilhjálmur. Hann benti á að í Grindavík hefði aldrei verið seld lóð heldur aðeins tekin hefðbundin gatnagerðargjöld, sem skilaði því að bærinn væri skuldlaus en fasteignaverð lágt. „Þetta ætlum við að gera í Reykjanesbæ líka, afnema þessi innviðagjöld strax til að komast út úr þessum vítahring.“

Pétur Hafsteinn tók undir þetta og sagði það með ólíkindum að Reykjavíkurborg skyldi hafa breytt lóðasölu í rekstrarfé og búa þannig til verðbólgu á meðan fundargestir sætu í skuldlausum bæ (Grindavík) með skuldlausa höfn þar sem lóðir voru aldrei seldar í braski.

Þungar áhyggjur af kjaradeilu flugmanna hjá Icelandair

Undir lok fundarins var opnað fyrir spurningar úr sal og stóð Kjartan Steinarsson upp og lýsti þungum áhyggjum af ástandinu sem væri að skapast í samfélaginu vegna yfirvofandi óvissu og harðra kjarakrafna flugmanna hjá Icelandair.

„Það er að skapast mjög mikil óvissa í flugfélaginu núna, sem smitast út í ferðaþjónustuna,“ sagði Kjartan. „Þar eru flugmenn sem krefjast gríðarlegrar hækkunar á launum. Svo birtist það að þessir menn eru kannski með þrjár milljónir í mánaðarlaun og ég veit ekki alveg hvert fólk er eiginlega að fara stundum. Ég hef miklar áhyggjur.“

Bjarni Benediktsson tók undir þetta og sagði marga deila þessum áhyggjum, enda tæki of langan tíma að fá lendingu í deiluna. Hann benti á að oft væri horft fram hjá því hvað fylgdi miklum og óvæntum launahækkunum stakra stétta, svo sem gífurlegar lífeyrisskuldbindingar. Hann nefndi dæmi frá Ísafirði og Reykjavík þar sem uppgjör vegna lífeyrisskuldbindinga starfsmanna árið 2025 hefði sett fjárhagsáætlanir og jafnvægi sveitarfélaganna algjörlega á hliðina.

Horft til framtíðar: Öflug verkefni fram undan á Suðurnesjum

Þrátt fyrir þungan tón varðandi verðbólgu og ríkisálögur lýstu pallborðsmenn yfir mikilli bjartsýni á framtíð Suðurnesja. Guðbjörg kallaði eftir því að ríkið sýndi svæðinu meiri virðingu, enda hefði íbúafjöldi tvöfaldast á nokkrum árum án þess að innviðir á borð við Heilbrigðisstofnun Suðurnesja (HSS) eða Fjölbrautaskóla Suðurnesja (FS) hefðu fengið viðeigandi fjármagn eða stækkun rýma.

Vilhjálmur og Páll Erland bentu hins vegar á risavaxin tækifæri á svæðinu sem munu keyra næsta sóknarskeið áfram. Stórfelld uppbygging í landeldi er í gangi, HS Orka stækkar og Bláa lónið hefur byggt stanslaust þrátt fyrir jarðhræringarnar. Þá munu stækkanir á flugstöðinni, framkvæmdir NATO og stækkun gagnavera á borð við Verne og atNorth kalla á mörg hundruð starfsmenn á næstu misserum.

Páll Erland minnti á að þessi vandamál væru þegar öllu er á botninn hvolft lúxusvandamál ríkrar þjóðar. Ísland notar 85% innlenda orku og verður því lítt fyrir barðinu á eldsneytishækkunum vegna stríðsátaka í heiminum, auk þess sem HS Veitur bjóða upp á ódýrustu raforkudreifinguna á landinu. „Við erum algjörlega tilbúin með öflugt kerfi til að taka á móti fleiri fyrirtækjum,“ sagði Páll að lokum.