Beggja vegna borðsins með fjármuni bæjarbúa

Þegar íþróttafélag sækist eftir stuðningi úr bæjarsjóði verður að vera skýrt hverjir gæta hagsmuna félagsins og hverjir gæta hagsmuna bæjarbúa. Í Reykjanesbæ hefur bæjarstjórn kosið framkvæmdastjóra tveggja íþróttafélaga til setu í ráðinu sem fjallar um stuðning bæjarins við íþróttastarf. Að mínu mati er sú samþjöppun hlutverka afar óheppileg og kallar á breytingar til að tryggja sjálfstætt mat á erindum félaganna, jafnræði þeirra og ábyrga ráðstöfun fjármuna bæjarbúa.

Hagsmunagæsla og opinbert vald

Í íþrótta-, tómstunda- og menningarráði Reykjanesbæjar sitja Birgir Már Bragason, framkvæmdastjóri Keflavíkur, og Hámundur Örn Helgason, framkvæmdastjóri Ungmennafélags Njarðvíkur. Báðir sitja einnig í stjórn ÍRB. Þeir gegna því samtímis ábyrgðarstörfum fyrir íþróttafélögin, bandalag þeirra og sveitarfélagið.

Af framkvæmdastjóra íþróttafélags er ætlast til að hann berjist fyrir bættri aðstöðu, auknum stuðningi og framgangi félagsins. Í ráði bæjarins þarf hann að meta þarfir allra félaga og gæta hagsmuna bæjarbúa í heild. Þessi hlutverk fela í sér augljósa togstreitu þegar fjallað er um málefni félagsins sem hann starfar fyrir.

Reynsla þeirra og þekking réttlætir að mínu mati ekki þetta fyrirkomulag. Bærinn getur leitað ráða hjá stjórnendum félaganna án þess að fela þeim jafnframt pólitískt vald til að meta erindi sem snerta starfsemi þeirra.

Hagsmunaárekstrar í raunverulegum málum

Á fundi ráðsins 24. ágúst kynntu Birgir og Hámundur starfsemi félaganna sem þeir stýra. Í framhaldinu lagði ráðið til formlegt samtal við íþróttahreyfinguna í heild um meðal annars uppbyggingu mannvirkja, stuðning sveitarfélagsins og lækkun æfingagjalda.

Á fundinum 24. september var kynnt starfsemi fimleikadeildar Keflavíkur og erindi um búnað sem fylgja þyrfti eftir í fjárhagsáætlun 2027. Birgir er skráður viðstaddur fundinn og ekki er bókað að hann hafi vikið sæti við þann lið.

Ekki var bókuð samþykkt fjárveitingar til deildarinnar. Það breytir þó ekki því að ráðið fjallaði um erindi frá deild félagsins sem einn fulltrúi ráðsins stýrir. Bæjarbúar eiga rétt á skýringu á því hvort og hvernig hagsmunatengslin voru metin við meðferð málsins.

Skýrar reglur kalla á skýr svör

Ég óskaði eftir skýringum frá bænum. Í skriflegu svari bæjarstjóra 3. nóvember kemur fram að meta þurfi hæfi í hverju máli og að það sé skráð í fundargerð þegar fulltrúi víkur sæti. Hann segir jafnframt að gildandi lög og reglur nái vel utan um þessi álitamæli.

Það svar nægir mér ekki.

Spurt var um framkvæmd í tilteknum málum. Almenn lýsing á reglum segir ekki hvort hæfi hafi verið metið, hver hafi tekið afstöðu eða hvaða rök hafi legið að baki niðurstöðunni. Ef reglurnar ná svo vel utan um fyrirkomulagið ætti að vera hægt að sýna hvernig þeim var beitt.

Samkvæmt 20. gr. sveitarstjórnarlaga ber fulltrúa að vekja athygli á því ef hæfi hans eða annars fulltrúa orkar tvímælis. Þar segir jafnframt að nefnd taki ákvörðun um hæfi nefndarmanns. Ábyrgðin hvílir því ekki eingöngu á þeim sem á hagsmunatengslin. Ráðið hefur sjálft hlutverk við úrlausn hæfismála. Vanhæfur fulltrúi má hvorki taka þátt í meðferð máls né hafa áhrif á það með öðrum hætti og skal yfirgefa fundarsal við meðferð þess og afgreiðslu.

Í 23. gr. bæjarmálasamþykktar Reykjanesbæjar er einnig fjallað um hæfi bæjarfulltrúa, nefndarfulltrúa og starfsmanna, meðal annars við samningsgerð. Spurningin er því hvernig þessum ákvæðum var beitt í þeim málum sem ég vakti athygli á.

Hæfi snýst um traust á óhlutdrægni

Í 3. gr. stjórnsýslulaga eru meðal annars taldar upp vanhæfisástæður þegar nefndarmaður er fyrirsvarsmaður málsaðila eða aðstæður geta með réttu dregið óhlutdrægni hans í efa. Samkvæmt 4. gr. má vanhæfur maður ekki taka þátt í undirbúningi, meðferð eða úrlausn máls. Um fulltrúa sveitarfélaga þarf að lesa þessi ákvæði með sérreglum sveitarstjórnarlaga.

Ég tel fyrirliggjandi upplýsingar ekki nægja til að fullyrða um lögbrot eða óeðlilega fyrirgreiðslu. Hagsmunatengsl leiða ekki sjálfkrafa til vanhæfis í öllum málum. Þau kalla hins vegar á að hæfi sé metið þegar tilefni er til og að hægt sé að útskýra niðurstöðuna.

Jafnvel þótt tiltekin þátttaka reynist standast lög er áfram ástæða til að spyrja hvort skipanin sé siðferðilega heppileg. Siðareglur bæjarins leggja skyldur á kjörna fulltrúa um almannahagsmuni, gagnsæi og að forðast hagsmunaárekstra. Þær kröfur þurfa að sjást í vinnubrögðum.

Áhrif byrja fyrir afgreiðslu mála

Áhrif á ráðstöfun almannafjár mótast ekki eingöngu við handauppréttingu við endanlega afgreiðslu mála. Áhrifin byrja þegar þarfir eru skilgreindar, verkefnum forgangsraðað og ákveðið hvaða hugmyndir fá frekari vinnslu.

Þess vegna er of þröngt að horfa aðeins á hvort fjárveiting hafi verið samþykkt á tilteknum fundi. Aðkoma að undirbúningi og stefnumótun skiptir miklu fyrir það hvert fjármunirnir fara síðar.

Vissulega þarf að greina á milli kynningar, almennrar stefnumótunar, samningsgerðar og stjórnvaldsákvörðunar. Lagareglurnar eiga ekki allar við með sama hætti í hverju tilviki. Sú aðgreining þarf þó að byggjast á raunverulegu efni málsins. Hæfisreglur geta átt við þótt engin endanleg fjárveiting sé samþykkt á fundinum.

Jafnræði í framkvæmd

Jafnræðisregla 11. gr. stjórnsýslulaga krefst samræmis og jafnræðis við úrlausn mála. Rannsóknarregla 10. gr. krefst þess að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun er tekin. Þegar þessi ákvæði eiga við þurfa ákvarðanir um stuðning að byggjast á fullnægjandi upplýsingum og málefnalegum forsendum.

Jafnræði þýðir ekki að öll félög eigi að fá sömu fjárhæðir. Stærð félags, umfang starfsemi, þarfir iðkenda og kostnaður geta réttlætt mismunandi stuðning. Seta stjórnenda félags í ráðinu á hins vegar ekki að veita því forskot.

Minni félög og aðrar íþróttagreinar eiga rétt á að þarfir þeirra séu metnar af sömu alúð og þarfir stærri félaga. Þekking ráðsmanna á eigin félögum kemur ekki í stað gagna og sjálfstæðs mats á erindum sem ráðið afgreiðir.

Flokkarnir bera ábyrgð á sínu vali

Birgir situr í ráðinu fyrir Framsókn og Hámundur fyrir Samfylkinguna. Flokkarnir bera pólitíska ábyrgð á vali sinna fulltrúa, þótt bæjarstjórn kjósi þá formlega.

Framsókn og Samfylkingin þurfa að svara því hvers vegna þær telja rétt að framkvæmdastjórar einstakra félaga sitji í ráði sem fjallar um stuðning, aðstöðu og framtíð íþróttastarfs í öllum bænum. Vísi þær til reynslu fulltrúanna þurfa þær jafnframt að útskýra hvernig sjálfstætt mat og traust annarra félaga er tryggt.

Bæjarstjórnin ber líka ábyrgð á fyrirkomulaginu. Góð stjórnsýsla krefst þess að brugðist sé við fyrirsjáanlegum hagsmunaárekstrum með skýrum reglum og trúverðugri framkvæmd.

Breyta þarf fyrirkomulaginu

Að mínu mati ættu framkvæmdastjórar félaganna að koma að störfum ráðsins með kynningum, ráðgjöf og samráði. Aðrir ættu að fara með pólitíska ábyrgð á mati og afgreiðslu erinda sem snerta sérstaklega félögin sem þeir starfa fyrir.

Jafnframt þarf sýnilega hagsmunaskráningu, rekjanlegt hæfismat og skýrar bókanir. Það verndar bæði almenning og þá fulltrúa sem sinna störfum fyrir bæinn.

Bæjarbúar eiga rétt á skýrum svörum og fyrirkomulagi sem dregur úr hagsmunaárekstrum áður en þeir verða að ágreiningi. Það er eðlileg krafa þegar farið er með sameiginlega fjármuni.

Þeir sem ráðstafa fjármunum bæjarbúa verða að geta sýnt að hagsmunir bæjarbúa ráði för.

Guðmundur Stefán Gunnarsson