„Meiri slagkraftur og meiri möguleikar“

Að baki eru 14 viðburðarík ár í sveitarstjórnarmálum á Suðurnesjum. Magnús Stefánsson hóf störf sem bæjarstjóri í Garði árið 2012, stýrði sveitarfélaginu í gegnum stórstígar samfélagsbreytingar og leiddi síðar sameiningu Garðs og Sandgerðis í Suðurnesjabæ árið 2018. Nú hefur hann stigið til hliðar og kveður sveitarstjórnarstigið, í bili að minnsta kosti. Í þessu viðtali lítur hann til baka yfir ferilinn, uppbygginguna, átakamál, samstarfið við ríkið og það frelsi sem tekur við þegar tölvupóstarnir hætta allt í einu að berast. Við settumst niður með Magnúsi yfir kaffibolla og tertusneið í nýju kaffihúsi á Garðskaga sem heitir því vinalega nafni Kaffi Skúrinn.

Ótraustasta starfið og mæting á miðju kjörtímabili

Ef þú lítur til baka yfir þessi 14 ár í sveitarfélaginu, hvað stendur upp úr sem þitt stærsta og mikilvægasta framlag?

„Það er rosalega erfitt að draga eitthvað eitt, tvö eða þrjú atriði fram í því öllu. Það er svo rosa mikil breyting búin að gerast á þessum fjórtán árum. Mér finnst þetta hafa verið gríðarleg samfélagsbreyting. Það hefur verið mikil fjölgun á fólki og mikil uppbygging.

Þegar ég kom hérna fyrst árið 2012, svona upp úr hruninu og því öllu, þá áttu Íbúðalánasjóður og bankarnir mjög margar eignir í Garðinum og reyndar ennþá fleiri í Sandgerði. Þetta voru vel á annað hundrað eignir samtals. Sumt af þessu voru kannski bara húsgrunnar eða sökklar, og allt upp í eitthvað fullbúið eða gamalt, bara öll flóran af eignum. Þannig að það var mjög skrýtin staða sem blasti við og mikið stóð af auðum íbúðum.“

Hvernig stóð á því að þú komst til starfa á Suðurnesjum á sínum tíma?

„Ég hætti á Alþingi árið 2009 og ákvað í aðdraganda kosninganna í apríl það ár að gefa ekki kost á mér lengur. Þá voru einmitt liðin 14 ár frá því ég tók fyrst sæti á þingi. Þannig að þetta er skemmtileg 14 ára tölfræði hjá mér núna.

Þetta var í kjölfar hrunsins og vinnumarkaðurinn var frekar dapur. Ég hafði verið í hálfgerðu harki í verkefnaleit þegar einhver hnippti í mig og benti mér á auglýsingu um bæjarstjórastöðu í Garði. Ég vissi í raun ekkert um Garðinn og þekkti kannski tvo til fjóra einstaklinga sem bjuggu þar. Langt var síðan ég hafði komið á staðinn, líklega síðast þegar ég var að keppa í fótbolta við Víði í Garði með Víkingi Ólafsvík fyrir mörgum árum. Þannig að ég ákvað bara að stökkva til og prófa að senda inn umsókn.

Einhverjir vinir mínir spurðu mig hvað ég væri eiginlega að hugsa, því þarna hafði allt verið í „tómu rugli“ og veseni. En ég sagðist bara ætla að sjá til.“

Þú kemur þarna inn eftir talsverðan pólitískan umbrotatíma?

„Já, ég kem inn á miðju kjörtímabili í júlí 2012. Meirihlutinn hafði slitnað um vorið þar sem Ásmundur Friðriksson var bæjarstjóri. Ásmundur fór frá störfum og staðan var auglýst.

Fyrstu tvö árin flutti ég ekki suður, heldur bjó á höfuðborgarsvæðinu og keyrði á milli. Það var í raun vegna þess að bæjarstjórastarf, líkt og þingmennska, er eitt ótraustasta starf sem hægt er að finna og ég var ekki alveg tilbúinn að leggja í flutninga fyrir tveggja ára tímabil.

Svo eftir kosningarnar 2014 leituðu fulltrúar þáverandi meirihluta til mín og spurðu hvort ég væri ekki til í að halda áfram. Ég sló til og fór þá að leita mér að húsnæði. Þá einmitt skoðaði ég töluvert af þessum hruneignum. Það voru enn hátt í 60 eignir í eigu sjóða og banka í Garðinum og yfir hundrað á skrá í Sandgerði.“

Hraður umsnúningur og stórstígar framkvæmdir

En það átti eftir að rætast hratt úr málum?

„Já, það breyttist ótrúlega fljótt. Umsnúningurinn varð í kjölfar þess að Eyjafjallajökull gaus og ferðaþjónustan tók flugið. Það fór allt á fleygiferð uppi á flugvelli. Á skömmum tíma fóru allar þessar eignir úr eigu bankanna og Íbúðalánasjóðs og fólk fór síðan að byggja nýtt íbúðarhúsnæði. Það tók enga stund að fylla allt ónotað húsnæði af fólki.“

Hvernig gekk að koma sér fyrir í stjórnsýslunni og hver voru fyrstu stóru verkefnin?

„Upplifunin að koma var mjög góð. Þrátt fyrir að meirihlutar hefðu slitnað áður varð ég aldrei var við neina erfiðleika, mér var frábærlega tekið og við hjónin eignuðumst fljótt góða vini í Garðinum.

Þó urðu síðan aftur meirihlutaskipti um áramótin 2012–2013 en ég hafði fljótt skynjað að svo færi en hafði engar áhyggjur af því að vinna með öllu þessu góða fólki. Þetta kláraðist allt með ágætis anda.

Eitt fyrsta stóra verkefnið okkar eftir að ég kom til starfa hjá Sveitarfélaginu Garði var undirbúningur og framkvæmd við stækkun Gerðaskóla, en hann var í raun orðinn alveg sprunginn. Það lá fyrir gróf hönnun að tveggja hæða viðbyggingu. Upphaflega voru jafnvel pælingar um að byggja bara neðri hæðina fyrst, setja á hana bráðabirgðaþak og klára efri hæðina síðar. En sem betur fer ákvað bæjarstjórnin að ráðast í að reisa alla bygginguna á tveimur hæðum strax. Neðri hæðin var innréttuð fyrir almenna kennslu og verkgreinar eins og handavinnu og fært  var til í húsinu, en efri hæðin var skilin eftir sem borð fyrir báru. Þótt þetta hafi kostað meira á sínum tíma varð þetta miklu hagkvæmara til lengri tíma og skólinn er enn vel settur í dag.“

Sameiningin í Suðurnesjabæ og „súpuboðin“

Hvernig kviknaði hugmyndin að því að sameina Garð og Sandgerði?

„Það hafði verið í gangi mikið og gott samstarf milli sveitarfélaganna. Sandgerðisbær var leiðandi í félagsþjónustunni þar sem Garður og Vogar keyptu þjónustu, sem gekk ljómandi vel. Þá var sami byggingarfulltrúi á báðum stöðum og sami forstöðumaður var yfir íþróttamiðstöðvunum.

Svo var það á aðalfundi Sambands sveitarfélaga kringum 2016 að við fórum eitthvað að gantast með þetta mjög óformlega fyrir kvöldverðinn. Upp frá því ákvað bæjarstjórnin í Garðinum að bjóða bæjarstjórninni í Sandgerði í súpu til að ræða málin, bjóða þeim upp í dans! Sandgerðingar mættu, öllum leist vel á að skoða þetta, og svo buðu þau bæjarstjórninni í Garði í súpu á móti.

Ákveðið var að fara í óformlegar pælingar sem leiddi til formlegra sameiningarviðræðna. Við Sigrún Árnadóttir, sem þá var bæjarstjóri í Sandgerði, ásamt Róberti Ragnarssyni og fleirum lögðum í mikla vinnu við alls konar greiningar og undirbúning, haldnir íbúafundi o.fl. Þegar farið var í atkvæðagreiðslu var sameiningin samþykkt í báðum sveitarfélögum, meira afgerandi í Garðinum en líka var öruggur meirihluti í Sandgerði.“

Nú eru liðin rúmlega átta ár frá sameiningu 2018. Stóðust væntingarnar?

„Svo sannarlega. Þar sem ég var bæjarstjóri í Garði áður og varð svo bæjarstjóri í Suðurnesjabæ eftir sameiningu hef ég mjög góðan samanburð. Það er bara að mörgu leyti ólíkt.

Það er miklu meiri slagkraftur í Suðurnesjabæ. Öll umsvif eru meiri, möguleikarnir meiri og fjármagn til framkvæmda meira í heildina séð. Það er auðveldara að forgangsraða og klára stóra hluti.

Gott dæmi er leikskólinn Grænaborg í Sandgerði. Það var ákveðið að fara í hann fljótlega eftir sameiningu og heildarkostnaðurinn varð nálægt einum og hálfum milljarði króna þegar framkvæmdum var lokið. Hvorugt gömlu sveitarfélaganna hefðu haft burði í svona framkvæmd eitt og sér, en sameinað sveitarfélag gat það. Síðan má nefna baráttuna um að fá aftur heilsugæsluþjónustu í sveitarfélagið, í þeirri baráttu skipti stærð og slagkraftur sveitarfélagsins miklu máli en mikil samstaða var með kjörnum fulltrúum um málið allt frá sameiningu.

Ellert Eiríksson sagði eitt sinn að það tæki þrjár kynslóðir að sameina sveitarfélög. Það er ýmislegt til í því. Fólk er oft að naggast í hinu og þessu og það er bara hluti af kúltúrnum og mannlegu eðli. Það er ekki hægt að mæla svona breytingar á einu eða tveimur kjörtimabilum , það verður að horfa til mun lengri tíma, kannski 20 til 30 ára.“ Svo má ekki gleyma því hve mikilvægt er að skapa samstöðu meðal íbúanna, sameina þá í eitt samfélag sem allir finna sig vera hluta af.

Íþróttamálin, gervigrasið og pólitíkin

Hvað með íþróttamálin? Það hefur stundum verið mikill hiti í umræðunni um gervigrasvöll og íþróttamannvirki.

„Mér fannst mjög sorglegt hvernig allt fór í skrúfuna varðandi þennan íþróttavöll. Þarna rekast saman hagsmunir tveggja íþróttafélaga og íbúa á tveimur stöðum.

Í mörgum sveitarfélögum hafa íþróttafélögin ótrúlega mikil ítök inni í bæjarmálunum. Fólk sem fer í sveitarstjórnir kemur oft úr félagsstarfi og íþróttahreyfingunni. Sumir í þessum bransa segja að það sé meira að segja mest „töff“ að eiga við pólitíkina í kringum íþróttafélögin. Félögin eru mikið til upp á sveitarfélögin komin og auðvitað leggja sveitarfélög mikið fjármagn í þetta vegna þess að þjónustan er gríðarlega mikilvæg fyrir bæði yngri og eldri.“

Hver var staðan á málinu með gervigrasið þegar þú yfirgafst sveitarfélagið nú í sumarbyrjun?

„Málið er bara staðsett á núllpunkti í dag. Það var farið í valkostagreiningu árið 2022 að mínu frumkvæði þar sem fimm valkostum var stillt upp. Nú síðast hafa þrjár staðsetningar verið skoðaðar sérstaklega. Það liggja öll gögn fyrir, það eina sem vantar er að taka ákvörðun.“

Hver er þín persónulega skoðun á því hvar eigi að reisa mannvirkin?

„Ég hef haft mína hugmynd um hvað væri skynsamlegast og hagkvæmast frá upphafi, en ég hef meðvitað haldið aftur af mér og ætla ekki að kasta henni inn í umræðuna núna. Ef ég myndi segja núna að völlurinn ætti að vera í Garði eða í Sandgerði, fengi ég bara að heyra það næst þegar ég hitti fólk eða á Facebook! Ég tel að það þjóni engum tilgangi að fyrrverandi bæjarstjóri fari að skipta sér af því á þessum tímapunkti.

Mín skoðun hefur samt alltaf verið sú að það vanti nauðsynlega heilsársæfingaaðstöðu, svo krakkar og meistaraflokkar þurfi ekki að keyra annað á „offseason“ tímabilum. En ég hef hins vegar dregið mörkin við að byggja upp rándýran gervigras-keppnisvöll sem uppfyllir allra hæstu kröfur. Þörfin liggur fyrst og fremst í því að byggja upp góða æfingaaðstöðu sem getur nýst allt árið.“

Í miðju ferlinu var farið í að skoða möguleika á stofnun nýs íþróttafélags á grunni Reynis og Víðis. Voru það mistök?

„Á sínum tíma fór líka af stað umræða um að sameina íþróttafélögin tvö, en eftir á að hyggja held ég að umræðan um staðsetningu vallarins hafi truflað það ferli. Það fór einfaldlega ekki saman á þeim tímapunkti.“

Glíman við ríkið: Fylgdarlaus börn og milljarðakostnaður

Samskiptin við ríkisvaldið geta verið krefjandi fyrir stækkandi sveitarfélög. Hvernig var sú reynsla?

„Það hefur lengi verið barátta að fá sanngjarnan hlut til svæðisins og stofnanir hér hafa dregist aftur úr miðað við íbúafjölgun síðastliðin 10 ár. Þó verð ég að segja að Heilbrigðisstofnun Suðurnesja er að gera frábæra hluti í dag.

En eitt af þeim verkefnum sem ég er hvað stoltastur af er hvernig við tókum á móti fylgdarlausum börnum. Samstarfið við ríkið og ráðuneytið í því verkefni var til fyrirmyndar. Starfsmenn ríkisins hafa meira að segja verið að kynna þetta verkefni erlendis sem fyrirmyndardæmi um hvernig vel tekst til.“

En það voru líka aðrir og krefjandi málaflokkar, eins og málefni fatlaðra barna?

„Já, varðandi börn með fjölþættan vanda er staðan allt önnur og verri. Ég fór til dæmis á fund með þáverandi fjármálaráðherra og ráðherra barnamála og benti þeim á að kostnaður Suðurnesjabæjar vegna barna með fjölþættan vanda væri kominn í um 300 milljónir króna á ári. Á sama tíma vorum við að reka leikskóla í Garðinum fyrir 100 börn og nettórekstrarkostnaðurinn við hann var um 360 milljónir.

Svarið sem ég fékk frá ríkinu var einfaldlega að ríkið ætti ekki fjármuni í að dekka þetta. Ég spurði þá á móti: „Haldið þið að 4.000 manna sveitarfélag hafi þá fjármuni? Hvar eigum við að ná í þá?“

Þetta er eins og á heimilum: ef þig vantar pening þarftu að spara annars staðar. Eigum við að loka einum leikskóla til þess að eiga fyrir lögbundinni þjónustu sem ríkinu ber í raun að borga? Ég fékk náttúrulega engin svör við því.

Þótt gert hafi verið samkomulag fyrir tveimur til þremur árum óttast ég að ríkið reyni smám saman að draga sig út úr þessu með reglugerðarbreytingum og flokkunum, þannig að stór hluti af reikningnum sitji eftir hjá sveitarfélögunum. Ég verð mjög ósáttur ef það verður niðurstaðan.“

„Mr. Nobody“ og nýtt líf í Kópavogi

Nú ertu stiginn til hliðar og ert fluttur í Kópavoginn. Hvað tekur við hjá Magnúsi Stefánssyni?

„Hann veit það einfaldlega ekki. Það er ekkert á borðinu sem hægt er að tala um enn þá. Ég hef bara verið að sinna mínum eigin málum síðasta mánuðinn eða svo. Ég á fjögur ár í sjötugt og gæti alveg tekið ákvörðun um að fara á eftirlaun, en ég hef ekki áform um að hætta að vinna heldur vil ég mjög gjarnan halda störfum áfram ef tækifæri bjóðast og einhvers staðar er þörf fyrir mann með mína reynslu og þekkingu. Maður veit aldrei hvað framtíðin ber í skauti sér. Aðalmálið er bara að njóta lífsins, hvort sem maður er í starfi eða ekki.

Mesta breytingin sem ég finn fyrir núna er að ég fæ enga tölvupósta. Þegar maður var í fríi áður fyrr var maður endalaust að gjóa á póstinn og síminn var aldrei kyrr. Það var mikilvægt en líka mikið áreiti. Nú hringir enginn og engir póstar berast. Maður upplifir sig bara eins og svolítinn „Mr. Nobody“ og finn fyrir miklu frelsi. Og með flutningunum í Kópavoginn erum við nær börnum og barnabörnum.“

Þú kveður Suðurnesjabæ sáttur og án baksýnisspegils?

„Algjörlega. Ég kveð með miklu þakklæti. Ég átti frábært samstarf við bæjarfulltrúa úr öllum flokkum og framboðum. Einar Jón Pálsson, sem var forseti bæjarstjórnar lengst af, var sá eini sem var með mér allan tímann frá 2012. Svo hef ég og mín kona kynnst mörgu góðu fólki og eignast vini, ekki má svo gleyma öllu starfsfólkinu sem ég hef átt svo gott samstarf við öll árin. Suðurnesjabær býr vel að frábæru starfsfólki.

Svo hjálpaði það auðvitað mikið til nánast á hverjum degi að geta horft yfir flóann og á Snæfellsjökulinn minn heima.“

Magnús segir Suðurnesjabæ eiga glæsilega framtíð fyrir höndum.

„Það eru gríðarleg tækifæri t.d. í Bergvík fyrir atvinnuuppbyggingu og sömuleiðis í kringum flugvöllinn og í sjávarútveginum. Ef tekst að spila úr spilunum á réttan hátt verður spennandi að fylgjast með svæðinu og Suðurnesjabæ blómstra á næstu árum.“