Kerfisbundin undirfjármögnun ógnar farsæld barna á Suðurnesjum

Ný greining Farsældarráðs Suðurnesja sýnir að þrátt fyrir mikla þörf og metnaðarfullt starf á svæðinu fær fjórðungur þeirra þjónustuþarfa sem börn á Suðurnesjum kalla á enga fjármögnun frá ríkinu. Á sama tíma sýna gögn að andleg líðan ungmenna á svæðinu versnar hraðar en annars staðar á landinu.

Á vorfundi Sambands sveitarfélaga á Suðurnesjum í apríl 2026 kynnti Hjördís Eva Þórðardóttir, verkefnastjóri farsældar, stöðuna á svæðinu. Suðurnesin standa frammi fyrir einstökum áskorunum þar sem 30% íbúa eru af erlendum uppruna, sem er hæsta hlutfall á landinu. Þótt fjölbreytileikinn sé styrkleiki fylgir honum aukið þjónustuálag sem núverandi fjármögnunarkerfi tekur ekki nægilegt tillit til.

Fá aðeins 73 krónur af hverjum 100

Sláandi niðurstöður kostnaðargreiningar sýna að þarfavísitala Suðurnesja er um 60% yfir landsmeðaltali, en opinber framlög til svæðisins fylgja því ekki eftir. Í hnotskurn þýðir þetta að fyrir hverjar 100 krónur sem raunverulegar þjónustuþarfir barna á svæðinu kalla á fær svæðið aðeins 73 krónur í sinn hlut.

Til samanburðar sýna gögnin að önnur landsvæði, líkt og Norðausturland, fá mun hærra hlutfall miðað við þörf. Þessi munur skýrist að miklu leyti af því að stór hluti framlaga Jöfnunarsjóðs byggir á landfræðilegum þáttum fremur en raunverulegu þjónustuálagi eða samsetningu íbúafjöldans.

Líðan versnar hraðar á unglingsárum

Þótt grunnurinn sé sterkur og yfirgnæfandi meirihluti barna á Suðurnesjum upplifi öryggi í sínu sveitarfélagi, sýna gögn Íslensku æskulýðsrannsóknarinnar að andleg líðan versnar mikið þegar kemur að unglingsárunum. Sjálfsmetin heilsa lækkar um 24 stig á Suðurnesjum frá 6. bekk upp í 10. bekk, á meðan meðallækkunin á landsvísu er aðeins 10 stig.

Staða stúlkna í 10. bekk er sérstakt áhyggjuefni. Um 76% þeirra upplifa kvíða vikulega og rúmlega 40% hafa haft sjálfsvígshugsanir. Þá sýna gögn Landlæknis að geðheilsuheimsóknir á Suðurnesjum eru rúmlega 70% hærri en landsmeðaltalið.

Markvissar aðgerðir skila miklum árangri

Kynningin sýndi þó fram á að markvissar aðgerðir geta breytt stöðunni verulega. Sem dæmi má nefna verkefnið „Allir í fótbolta“ þar sem þátttökubil barna af erlendum uppruna minnkaði um 60%. Útreikningar sýna að hver króna sem lögð var í það verkefni skilaði sér sextánfalt til baka til samfélagsins í formi aukinnar farsældar.

Annað dæmi um árangur er þreföldun á stuðningsviðtölum í framhaldsskóla, sem hefur leitt til þess að brotthvarf nýnema á svæðinu hrundi úr 11,3% niður í 3,0% á tæpum áratug.

Metnaðarfull framtíðarsýn

Farsældarráð Suðurnesja hefur nú sett sér það markmið að árið 2030 muni farsæld barna á svæðinu mælast sú besta á landinu öllu. Leiðin að því marki felst í bættri samvinnu kerfa þar sem áhersla er lögð á að grípa börn fyrr, tryggja sálfélagslegan stuðning í nærumhverfi og afnema mun á þátttöku barna í tómstundum eftir bakgrunni eða efnahag.

Næsta stóra skrefið í þessari vinnu er Farsældarþing Suðurnesja sem fyrirhugað er í maí, þar sem fjárfestingar- og aðgerðaáætlun fyrir svæðið verður lögð fram.