Úr skugga stríðsins í faðm Reykjanesbæjar

„Ég man eftir deginum þegar við lögðum af stað. Allir nágrannarnir í götunni voru mættir til að kveðja fjölskylduna okkar. Það var mikið grátið og gífurlegur söknuður í loftinu. Sem barn vissi ég í rauninni ekkert hvert við vorum að fara en ég fann að þetta var stund sem myndi breyta öllu,“ segir Maja Potkrajac. Hún starfar í dag sem hjúkrunarfræðingur á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja og býr í Höfnum með eiginmanni og tveimur sonum. Þriðja barnið er svo á leiðinni með hækkandi sól.

Maja var tíu ára gömul þegar hún kom til Íslands 2001. Í byrjun júní tók Reykjanesbær á móti 23 einstaklingum, fimm fjölskyldum, sem hrakist höfðu frá Kraina-héraði í hinni stríðshrjáðu Júgóslavíu. Þessir einstaklingar eru fyrstu flóttamennirnir sem koma til Reykjanesbæjar á vegum Rauða krossins. Til að tryggja að þessir nýju íbúar fengju sem besta byrjun í íslensku samfélagi var hleypt af stokkunum metnaðarfullu verkefni: Sumarskóla Reykjanesbæjar 2001. Þessum tímamótum var fagnað í Reykjanesbæ á dögunum, að aldarfjórðungur er liðinn frá komu fólksins en mörg þeirra búa enn hér á landi.

Maja var hluti af fimm fjölskyldum frá Kordun-héraði í Króatíu sem fengu hæli hér á landi á vegum Rauða krossins. Saga hennar er dýpri en margan grunar; hún er saga um glötuð heimili, þröngan kost eftir að hafa flúið heimalandið yfir til Serbíu og að lokum farsæla lendingu í samfélagi sem tók á móti henni og hennar fólki opnum örmum.

Uppvöxtur í skugga átaka

Maja fæddist í Karlovac í Króatíu en stríðið sem hófst 1991 setti mark sitt á fyrstu bernskuárin. Árið 1995 þurfti fjölskyldan að flýja heimili sitt og leita skjóls í Serbíu. Þar bjó fjölskyldan við kröpp kjör í sex ár.

„Við bjuggum sjö saman í tveimur litlum herbergjum í Serbíu; mamma, pabbi, bróðir minn, ég, amma, afi og bróðir pabba. Það var ekkert baðherbergi, bara útbúið klósett úti í skúr. Þetta voru gríðarlega erfiðar aðstæður, en sem barn hugsaði ég ekki út í það. Ég átti það sem ég átti og var hamingjusöm með það,“ segir Maja.

Pabbi hennar, sem er af serbneskum uppruna en mamma hennar króatísk, sá fram á að lífið í Serbíu væri vonlítið. Þau voru svokallað „blandað hjónaband“ og áttu því erfitt uppdráttar í pólitísku andrúmslofti þess tíma. „Pabbi hafði misst allt sitt í Króatíu og hann þurfti að finna leið til að bjarga okkur öllum. Hann sótti um að komast í flóttamannaprógramm og þegar umslagið með svarinu kom var það eins og að vinna í lottói. Hann fór beint á bókasafnið til að reyna að finna út hvar þetta Ísland væri eiginlega á kortinu.“

Eins og að lenda á Mars

Þegar vélin lenti á Keflavíkurflugvelli 9. júní 2001 var upplifunin framandi. „Mér leið eins og ég væri að lenda á plánetunni Mars. Þetta eru 25 ár síðan og byggðin var miklu minni. Engin tré, bara hraun og auðn. Ég man að ég hugsaði: Hvert í ósköpunum erum við að fara?“

Sú tilfinning hvarf þó fljótt þegar fjölskyldan var keyrð á Faxabrautina í Keflavík. Þar biðu þeirra fullbúin híbýli þar sem búið var að hugsa fyrir öllu. „Mamma og pabbi búa enn í sömu íbúðinni. Ég man svo vel hvað ég var glöð þegar ég kom inn í herbergið mitt. Þar beið mín dúkka sem ég á enn þann dag í dag. Þetta voru ótrúlegar móttökur.“

Sumarskólinn og hraðlestur í íslensku

Strax við komuna hófst skipulegt starf til að hjálpa hópnum að aðlagast. Steinunn Njálsdóttir stýrði sumarskóla þar sem kennarar kenndu bæði börnum og fullorðnum. {Sagt er frá sumarskólanum í frétt í þessari opnu}.

„Við fengum frábæran stuðning. Það var haldið svo vel utan um okkur. Foreldrar mínir fengu strax vinnu og við krakkarnir fórum í skólann. Ég var mjög opin manneskja og fann mér leikfélaga á Faxabrautinni strax fyrsta sumarið. Það tók mig ekki nema nokkra mánuði, kannski hálft ár, að ná góðum tökum á íslenskunni en fyrir pabba var þetta erfiðara. Hann glímir enn við málið í dag þótt hann skilji allt,“ segir Maja.

Umhyggjan fæddist í sársauka

Maja starfar í dag sem hjúkrunarfræðingur en hún fór fyrst í sjúkraliðann sem hún segist vera mjög stolt af. Hún telur starfsval sitt tengjast reynslu fjölskyldunnar í stríðinu. „Pabbi var skotinn í stríðinu og fékk sprengju í andlitið. Ég man eftir að hafa heimsótt hann á spítala þegar ég var fimm ára og séð fólk þar sem var hreinlega í tætlum. Þessi umhyggja, að vilja bjarga og hjálpa öðrum, hún er drifkrafturinn í mér.“

Hún segist finna fyrir mikilli samkennd með fólki sem hrekst af heimilum sínum, eins og Grindvíkingum. „Þegar ég hitti fólk frá Grindavík á sjúkrahúsinu sem glímir við andlega vanlíðan þá skil ég það. Ég veit hvað það er að vera þvingaður að heiman. Þetta eru áföll sem gróa aldrei alveg, þau sitja alltaf í manni.“

„Hugarfarið er lykilatriði“

Í dag býr Maja í Höfnum ásamt manni sínum, Sveini Enok Jóhannssyni, og tveimur sonum þeirra, Ísak og Kristjáni, en þriðja barnið er væntanlegt. Sveinn flutti hús frá Keflavík út í Hafnir og þar hafa þau búið sér fallegt heimili. „Hafnir eru dásamlegar. Það er svo mikið frelsi hér fyrir krakkana. Þetta er kannski vanmetinn staður, en okkur skortir ekki neitt.“

Aðspurð um fordóma eða erfiðleika vegna uppruna síns svarar Maja afdráttarlaust: „Aldrei. Ég hef aldrei lent í einelti eða árekstrum. Ég held að hugarfarið skipti öllu máli. Ef maður ætlar að búa hér þá verður maður að taka þátt, læra tungumálið og aðlagast. Maður má ekki láta hræðsluna við höfnun stoppa sig. Með því að opna sig þá opnar samfélagið sig líka.“

Maja segist elska vinnuna sína á HSS, hvort sem það er á sjúkradeildinni eða heilsugæslunni. „Ég er svo félagslynd að mér finnst dásamlegt að hitta nýtt fólk á hverjum degi. Ég myndi ekki breyta neinu. Við fengum tækifæri til betra lífs hér í Reykjanesbæ og fyrir það verðum við ævinlega þakklát.“