Endurreisn þarf að skapa samfélag þar sem börn upplifa öryggi, stöðugleika og stuðning
Börn þurfa að vera í forgrunni við allar ákvarðanir um skólastarf, frístundir og öryggi í bænum, segir í nýju minnisblaði Örugg verkfræðistofu til framkvæmdanefndar vegna jarðhræringa í Grindavík.
Nýtt minnisblað sem unnið hefur verið fyrir framkvæmdanefnd vegna jarðhræringa í Grindavíkurbæ leggur áherslu á að endurreisn Grindavíkur verði ekki aðeins fólgin í viðgerðum á húsnæði og innviðum heldur einnig í uppbyggingu öruggs og styðjandi samfélags fyrir börn. Þar er sérstaklega varað við bæði líkamlegri og andlegri áhættu sem börn geta staðið frammi fyrir á komandi árum ef þau flytja aftur til Grindavíkur eða sækja þar skóla og frístundir.
Í minnisblaðinu kemur fram að þótt níunda gosinu í Sundhnjúksgígaröðinni hafi lokið í byrjun ágúst 2025 séu eldgos og kvikuhlaup áfram talin líklegasta sviðsmyndin samkvæmt hættumati Veðurstofu Íslands frá 3. mars 2026. Á sama tíma heldur endurreisn Grindavíkur áfram en þar er lögð áhersla á að byggja samfélagið upp á ný með það að markmiði að draga úr viðkvæmni og styrkja áfallaþol bæjarbúa.
Börn talin sérstaklega viðkvæmur hópur
Í minnisblaðinu er bent á að börn séu almennt sérstaklega viðkvæm fyrir áhrifum hamfara og að áföll í barnæsku geti haft áhrif langt fram á fullorðinsár. Þá er vísað til þess að mörg grindvísk börn hafi orðið fyrir miklu áfalli við rýmingu bæjarins í nóvember 2023, þegar þau þurftu að yfirgefa heimili sín og hefja líf sitt annars staðar.
Fram kemur að heimkoma eftir náttúruhamfarir sé ekki einföld endurheimt fyrra ástands heldur nýtt og viðkvæmt aðlögunarferli. Umhverfi, skemmdir, hljóð, lykt eða breyttar aðstæður geti vakið upp minningar um hættu og ótta og þannig ýtt undir áfallastreituviðbrögð hjá börnum. Því sé mikilvægt að byggja endurreisnina upp með þarfir barna að leiðarljósi.
Áhersla á öruggt skólastarf
Sérstakur kafli í minnisblaðinu fjallar um fyrirhugað skólastarf í Grindavík haustið 2026, verði aðstæður og eftirspurn fyrir hendi. Þar segir að ef hefja eigi skólastarf í bænum áður en jarðhræringum lýkur endanlega þurfi að tryggja bæði líkamlegt og andlegt öryggi barnanna.
Bent er á að einhver þeirra barna sem muni sækja skóla í Grindavík hafi sjálf upplifað rýminguna árið 2023 og því geti streituviðbrögð komið upp aftur ef þau finna fyrir skjálftum eða ef ný rýming verður nauðsynleg. Starfsfólk skóla þurfi því að vera undirbúið til að takast á við slík viðbrögð og afleiðingar þeirra fyrir líðan, hegðun og námsframvindu.
Í minnisblaðinu er lögð áhersla á svokallaða áfallamiðaða nálgun í skólastarfi, þar sem hegðunarbreytingar barna eru túlkaðar sem möguleg streituviðbrögð fremur en agavandamál. Þá sé mikilvægt að skapa fyrirsjáanlegt dagskipulag, veita reglulegar upplýsingar um aðstæður og tryggja aðgengi að skólasálfræðingi og öðrum fagaðilum.
Skýrar rýmingaráætlanir nauðsynlegar
Þá er einnig fjallað ítarlega um mikilvægi skýrra viðbragðs- og rýmingaráætlana í skólum og frístundastarfi. Þar er bent á að ef til rýmingar kæmi á skólatíma sé ekki raunhæft að foreldrar hlaupi allir til að sækja börn sín. Því þurfi að liggja fyrir hvernig börn verði flutt úr bænum, hvert eigi að fara með þau og hvernig tryggja eigi öryggi þeirra þar til foreldrar geti tekið við þeim.
Í minnisblaðinu segir að slíkar áætlanir þurfi að vera unnar af fjölbreyttu teymi, kynntar vel fyrir starfsfólki, foreldrum og börnum og æfðar reglulega. Markmiðið sé að draga úr hræðslu með því að minnka óvissu og tryggja að allir þekki sitt hlutverk ef til rýmingar kemur.
Traust sé lykilatriði í þessu samhengi. Foreldrar þurfi að geta treyst því að börn þeirra séu örugg í skóla eða frístundastarfi og að skýrar upplýsingar liggi fyrir um næstu skref ef hættuástand skapast.
Sprungur og hættusvæði áfram áhyggjuefni
Í minnisblaðinu er jafnframt bent á að enn séu víða hættusvæði í Grindavík, bæði við skóla og annars staðar í bænum. Vísað er til jarðkönnunar frá mars 2025 þar sem fram kom að við Hópsskóla væru mikil ummerki um sprunguhreyfingar og að Hópssprungan gengi í gegnum lóðina og austurhluta skólans.
Þótt viðgerðir hafi hafist við Hópssprungu við skólann er lögð áhersla á að áfram þurfi að huga að öryggi skólabygginga, skólalóða og afgirts hættusvæðis. Þá er bent á að veður, snjókoma og aðrar aðstæður geti haft áhrif á virkni girðinga og því þurfi reglulegt eftirlit.
Sama eigi við utan skólatíma. Börn sem eru ein heima, úti að leika eða á ferð um bæinn geti verið í sérstakri áhættu ef þau hafa ekki næga þekkingu á hættum sem stafa af sprungum, ótraustum jarðvegi og afgirtum svæðum.
Frístundir skipta líka máli
Höfundar minnisblaðsins leggja áherslu á að frístundir, íþróttir og félagsstarf gegni lykilhlutverki í sálfélagslegri enduruppbyggingu barna. Slík starfsemi geti hjálpað börnum að endurheimta tengsl við hversdagsleika, öryggi og gleði eftir áföll, flutninga og óvissu.
Því sé mikilvægt að tryggja ekki aðeins öruggt skólastarf heldur einnig öruggt og aðgengilegt frístundastarf. Þar þurfi sömuleiðis að vera skýrar rýmingaráætlanir og markviss upplýsingagjöf til foreldra og barna.
Kallað eftir samvinnu og þátttöku barna
Í minnisblaðinu kemur fram að engin ein stofnun geti tryggt öryggi barna ein og sér. Verkefnið krefjist samstarfs heimila, skóla, frístunda, heilbrigðisþjónustu, barnaverndar og sveitarfélagsins sjálfs. Samræmd skilaboð og skýrar boðleiðir geti dregið úr óvissu og auðveldað snemmtæka greiningu ef börn sýna merki vanlíðanar eða áfallastreitu.
Einnig er lögð áhersla á að börn fái sjálf tækifæri til að taka þátt í umræðu um endurreisnina. Bent er á að börn séu ekki aðeins viðkvæmur hópur heldur geti þau komið með nytsamlegar hugmyndir um öryggi, uppbyggingu og það hvernig samfélagið eigi að þróast.
Endurreisn sem snýst líka um samfélagið
Meginniðurstaða minnisblaðsins er sú að endurreisn Grindavíkur þurfi að ganga lengra en að laga mannvirki og loka sprungum. Hún þurfi einnig að snúast um að skapa samfélag þar sem börn upplifa öryggi, stöðugleika og stuðning þrátt fyrir áframhaldandi óvissu um framtíðina.
Lagt er til að varnir, viðbúnaður, upplýsingagjöf og þjónusta verði sérstaklega sniðin að börnum og fjölskyldum þeirra, svo unnt verði að draga úr áhættu og styðja við bataferli samfélagsins í heild.
Hér má lesa minnisblaðið í heild sinni.
