Alþjóðabankinn varar við flýtiályktunum í Grindavík

Alþjóðabankinn hefur birt viðamikla ráðgjafarskýrslu um framtíð Grindavíkur, þar sem lögð er áhersla á „stýrða sambúð“ við náttúruvá. Skýrslan varar við flýtiályktunum en bendir á tækifæri til að byggja upp öruggara og þrautseigara samfélag með nýstárlegum aðferðum í stjórnsýslu, íbúasamráði og innviðauppbyggingu. Bankinn varar t.a.m. við því að opna skóla í Grindavík of snemma, þar sem endurteknar rýmingar geta valdið börnum varanlegum sálrænum skaða.

Grindavík stendur frammi fyrir fordæmalausum áskorunum eftir endurtekin eldgos og jarðhræringar sem hófust af alvöru árið 2023. Í nýrri skýrslu Alþjóðabankans, sem unnin var að beiðni íslenskra stjórnvalda, er dregin upp skýr mynd af stöðunni: Grindavík er ekki í hefðbundnu ferli enduruppbyggingar eftir hamfarir, heldur í „viðvarandi óvissuástandi“ þar sem náttúruhamförum er hvergi lokið.

Heildræn sýn á endurreisn

Meginniðurstaða bankans er að endurreisn Grindavíkur verði að vera áhættumiðuð, stigvaxandi og inngildandi. Bankinn leggur til sjö lykilráðleggingar sem skiptast á fjögur svið: stefnumótun og stjórnarhætti, öryggi og viðbúnað, félagslega innviði og fólk, og loks efnahag og grunnkerfi.

Miðlægt í tillögunum er hugmyndin um að endurreisnarferlið sé ekki línulegt. „Endurreisn og vöktun verða að vera nátengd og ítrekuð ferli fremur en sjálfstæðir áfangar,“ segir í skýrslunni. Þetta þýðir að vísindaleg gögn verða að stýra ákvörðunum um aðgang, skipulag og rekstur innviða í rauntíma.

Áskoranir í stjórnsýslu og fjármálum

Skýrslan bendir á að umboð Grindavíkurnefndar (GRN) renni út í maí 2026, sem gæti skapað tómarúm í stjórnsýslunni á ögurstundu. Lagt er til að komið verði á fót sérstakri „Endurreisnar- og seiglustofnun Reykjaness“ (Reykjanes Recovery and Resilience Authority) til að tryggja samfellu og yfirsýn til langs tíma.

Fjárhagsleg staða Grindavíkurbæjar er sögð grafalvarleg. Án stuðnings ríkisins munu sjóðir bæjarins tæmast á næsta kjörtímabili. Skatttekjur hafa hrunið þar sem útsvar fylgir lögheimili en meirihluti Grindvíkinga er nú skráður annars staðar. Bankinn leggur til nýstárlegar lausnir, eins og að leyfa fólki að halda lögheimili í Grindavík þrátt fyrir búsetu annars staðar, til að viðhalda skattstofni bæjarins og tengslum íbúa við samfélagið.

Ný nálgun á „ásættanlega áhættu“

Ein mikilvægasta ráðleggingin varðar skilgreiningu á ásættanlegri áhættu. Ísland hefur slíkt kerfi fyrir ofanflóð, en ekkert sambærilegt er til fyrir eldgos. Alþjóðabankinn mælir með að teknir verði upp „ALARP“ staðlar (e. as low as reasonably practicable), þar sem áhætta er metin í samhengi við hversdagslega áhættu eins og umferðarslys.

Bankinn leggur áherslu á að áhættuþol sé mismunandi eftir starfsemi. „Beita þarf strangari öryggiskröfum fyrir skóla og íbúðabyggð en hægt er að sýna meiri sveigjanleika fyrir atvinnustarfsemi á hafnarsvæðinu á dagvinnutíma,“ segir í skýrslunni.

Fólkið og félagslegur bakgrunnur

Skýrslan kafar ofan í félagslegar afleiðingar flutninganna. Rannsóknir sýna að börn og ungmenni hafa orðið fyrir verulegu áfalli, sem birtist í minni lífsánægju og veikari tengslum við skóla. Bankinn varar við því að opna skóla í Grindavík of snemma, þar sem endurteknar rýmingar geta valdið börnum varanlegum sálrænum skaða.

Niðurstöðurnar sýna athyglivert misræmi milli velgengni á nýjum stað og vilja til heimkomu. Þeir sem hafa aðlagast best annars staðar eru síst líklegir til að snúa aftur, á meðan þeir sem líður verst í útlegðinni þrá mest að komast heim. Þetta þýðir að hópurinn sem snýr aftur gæti haft ríkari þörf fyrir sálfélagslegan stuðning og heilbrigðisþjónustu.

Húsnæðismál og Þórkatla

Fasteignafélagið Þórkatla fær talsvert pláss í skýrslunni. Þótt félagið hafi gegnt lykilhlutverki í að koma í veg fyrir efnahagslegt hrun íbúa á neyðarstigi, bendir bankinn á að viðskiptamódel þess (e. commercial architecture) geti staðið í vegi fyrir sveigjanlegum lausnum í endurreisnarferlinu. Lagt er til að endurskoðað verði hvernig íbúar geta keypt eignir sínar til baka, þar sem núverandi reglur miða við verðlag fyrir hamfarir, sem er óraunhæft í núverandi áhættuástandi.

Framtíðarsýn: Atvinnulíf og nýsköpun

Þrátt fyrir allt sér Alþjóðabankinn tækifæri. Grindavík gæti orðið miðstöð „eldfjalla-ferðamennsku“ og nýsköpunar í jarðvarma. Lagt er til að Reykjanes verði skilgreint sem „sérstakt hagsmunasvæði“ (e. special zone of interest) með ívilnunum til fyrirtækja sem sýna þrautseigju og stuðla að fjölbreytni í atvinnulífi.

Skýrslan endar á hvatningu til íslenskra stjórnvalda um að halda áfram að vera leiðandi í áhættustýringu. Reynsla Grindavíkur mun nýtast ekki aðeins á Íslandi heldur á heimsvísu sem dæmi um það hvernig nútímasamfélög geta lifað með virkri og breytilegri náttúruvá.

Heimild: World Bank (2026). Advisory Report on Resilient Recovery Framework for Grindavík.