Lögreglan verður að ganga í takt við samfélagið sem hún þjónar

Margrét Kristín Pálsdóttir tók við embætti lögreglustjóra á Suðurnesjum á tíma þegar áskoranirnar voru sjaldan meiri. Embættið stendur í eldlínunni, bæði bókstaflega í almannavarnamálum vegna jarðhræringa á Reykjanesi og við landamæravörslu í Flugstöð Leifs Eiríkssonar, auk þess sem það tekur nú þátt í mótun nýrra úrræða á borð við brottfararmiðstöð fyrir einstaklinga sem fengið hafa lokasynjun um alþjóðlega vernd. Við settumst niður með Margréti og ræddum skyndilega innkomu hennar í embættið, draumana sem breyttust í lögfræði, vaxandi hörku gegn starfsfólki lögreglunnar og mikilvægi þess að huga að fólkinu á bak við einkennisbúninginn.

Skyndilegt kall og hringferð um réttarvörslukerfið

Atburðarásin þegar Margrét Kristín tók fyrst við stjórn embættisins í maí árið 2025 var býsna hröð. Hún var þá aðstoðarlögreglustjóri hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu þegar hún var með skömmum fyrirvara beðin um að stíga inn í nýtt hlutverk.

„Þetta gerðist mjög skyndilega,“ rifjar Margrét upp. „Ég var bara beðin um að taka þetta að mér í stuttan tíma. Beiðnin kom svona um hádegisbil og morguninn eftir var ég mætt hingað á Suðurnesin. Ég þurfti eiginlega bara að standa upp frá mínum verkefnum á höfuðborgarsvæðinu.“

Í júlí skipaði dómsmálaráðherra hana síðan í embætti lögreglustjóra. Þótt umskiptin hafi verið hröð var svæðið henni engan veginn framandi. Margrét gegndi stöðu aðstoðarlögreglustjóra á Suðurnesjum um tíma árið 2020 og hefur auk þess víðtæka reynslu úr ólíkum kimum réttarvörslukerfisins. Leið hennar þangað var hins vegar að nokkru leyti tilviljun.

„Ég ætlaði mér alltaf í bókmenntafræði eða listfræði og stóri draumurinn var að stjórna listahátíðum. Svo ákvað ég að vera praktísk og taka BA-próf í lögfræði til að eiga forskot í slík störf. En það fór ekki betur en svo að sakamálaréttarfar og málefni tengd réttarvörslukerfinu tóku einfaldlega hug minn allan.“

Meðfram námi hóf hún störf hjá dómsmálaráðuneytinu á skrifstofu almanna- og réttaröryggis. Þar sinnti hún lögreglu- og landamæramálum og varð síðar virkur þátttakandi í viðbrögðum við slæmri niðurstöðu úr úttekt Schengen-nefndarinnar árið 2017. Í kjölfar þeirrar vinnu var landamærasvið embættis ríkislögreglustjóra sett á laggirnar og var Margrét í fararbroddi við að byggja það upp ásamt Suðurnesjamanninum Jóni Pétri Jónssyni. Hún talar afar hlýlega um það samstarf og þann tíma. Síðar starfaði hún sem settur aðstoðarríkislögreglustjóri, yfirlögfræðingur og aðstoðarlögreglustjóri á höfuðborgarsvæðinu.

„Þannig að ég er búin að fara góðan hring og það er óskandi að sú reynsla nýtist vel í störfum mínum fyrir embættið á Suðurnesjum.“

Fjölskyldan, bækurnar og að hlaða batteríin

Þegar lögreglustjórinn tekur af sér lögregluhúfuna og fer heim tekur við annað og ekki síður líflegt hlutverk. Margrét lýsir sér sem mikilli fjölskyldumanneskju sem reynir að hlúa vel að vináttuböndum og áhugamálum.

„Ég er með svona dæmigerða íslenska nútímafjölskyldu,“ segir hún. „Maki minn kom með tvö börn inn í sambandið, ég á einn dreng úr fyrra sambandi og svo eigum við saman eina litla sex ára skottu. Þannig að þetta er alveg eins og þetta á að vera.“

Í krefjandi stjórnunarstarfi, þar sem óvænt atvik geta auðveldlega raskað daglegri rútínu, segir hún gríðarlega mikilvægt að geta kúplað sig frá.

„Stór hluti af lífi mínu er starfið og því verður ekki neitað. En ég reyni að finna jafnvægi með lestri bóka, áhuga á listum og með því að ferðast, ekki bara með fjölskyldunni heldur líka í vinkonuferðum til að hlaða batteríin. Sem stjórnandi reyni ég líka að vera fyrirmynd; ég forðast að senda starfsfólki tölvupósta á kvöldin eða í fríum. Fólk verður að fá að hvílast og taka ekki vinnuna með sér heim.“

Margrét segir þetta ekki síst mikilvægt vegna þess hversu krefjandi verkefni starfsfólk embættisins glímir við frá degi til dags. Hún leggur áherslu á að árangur embættisins sé fyrst og fremst verk fólksins sem þar starfar.

„Það er ótrúlega öflugt fólk sem starfar hér, bæði lögreglumenn og borgaralegt starfsfólk. Verkefnin eru oft erfið og álagið mikið, en fólk mætir þeim af mikilli yfirvegun og metnaði. Það er auðvelt að vera stoltur stjórnandi þegar maður hefur svona gott fólk í kringum sig.“

Umsvifamikil landamæri og gífurleg þekking í almannavörnum

Sérstaða lögregluembættisins á Suðurnesjum er ótvíræð. Þótt embættið þjóni þéttu nærsamfélagi er það jafnframt annað stærsta lögregluembætti landsins og sinnir verkefnum sem finnast hvergi annars staðar.

Margrét bendir á að líklega megi rekja um 60 til 70 prósent heildarverkefna embættisins beint eða óbeint til Keflavíkurflugvallar, hvort sem horft er til almennrar löggæslu, landamæraeftirlits eða rannsókna.

„Þótt helmingur starfsfólks okkar starfi í flugstöðinni eru afleidd verkefni þaðan stór hluti af vinnu rannsóknardeildar og almennu deildarinnar. Stóru fíkniefnamálin og mál sem tengjast skipulagðri brotastarfsemi sem koma upp á flugvellinum kalla til dæmis á mikla rannsóknarvinnu og viðamikla fangaflutninga. Á sama tíma setjum við nærsamfélagið okkar í forgang. Þetta er mjög sérstök dýnamík.“

Þá hefur svæðið staðið í ströngu frá árinu 2020 vegna síendurtekinna jarðhræringa og eldgosa. Margrét Kristín undirstrikar að sú reynsla og þekking sem samfélagið og viðbragðsaðilar hafa öðlast sé gríðarleg.

„Það gerir það að verkum að hér býr yfirgripsmikil þekking hjá almannavörnum svæðisins, sveitarfélögunum og viðbragðsaðilum. Ég leyfi mér að fullyrða að þetta embætti, ásamt samstarfsaðilum okkar, sé í fremstu röð í almannavarnamálum. Við rýnum hvern einasta atburð til að bæta okkur, uppfærum áætlanir, hvort sem um er að ræða eldgos eða hópslys, og lærum stöðugt. Samstarf okkar við sveitarfélögin um almannavarnafulltrúa hefur sannað gildi sitt margfalt.“

Brottfararmiðstöðin: „Öfgarnar í báðar áttir eru hættulegar“

Nýverið var tilkynnt að lögreglustjórinn á Suðurnesjum muni fá það hlutverk að annast rekstur nýrrar brottfararmiðstöðvar fyrir einstaklinga sem fengið hafa lokasynjun um alþjóðlega vernd. Verkefnið er nýmæli á Íslandi og hefur kallað á líflegar umræður í samfélaginu.

„Þetta er algjörlega nýtt úrræði sem við höfum aldrei rekið áður,“ segir Margrét. „Þótt við séum leiðandi í landamæra- og útlendingamálum er það að halda úti lokuðu úrræði með sólarhringsþjónustu allt annar flötur. Það þarf að tryggja að umhverfið sé öruggt en á sama tíma eins heimilislegt og mannúðlegt og kostur er.“

Margrét Kristín leggur áherslu á að fólk átti sig á eðli miðstöðvarinnar til að draga úr óþarfa ótta í nærsamfélaginu.

„Þetta er algjörlega lokað úrræði og á ekki að hafa neina röskun eða áhrif á öryggi íbúa hér á Suðurnesjum. Umræðan á samfélagsmiðlum verður stundum mjög heit en mér finnst öfgarnar í báðar áttir hættulegar. Við eigum auðvitað að sýna mannúð og mildi og aðstoða þá sem eiga rétt á því. En það er líka nauðsynlegt að ákvarðanir sem stjórnvöld taka séu virtar og að hægt sé að fylgja þeim eftir. Vistun í brottfararmiðstöð er hugsuð sem hinsta úrræði þegar öll önnur og vægari úrræði hafa verið reynd.“

Hún nefnir að Ísland hafi verið eina ríkið innan Schengen-svæðisins án slíks úrræðis, sem hafi í erfiðustu tilfellunum leitt til þess að fólk væri vistað í fangelsum, þótt það sæti ekki afplánun refsingar.

Aukin harka og hótanir

Önnur áskorun sem lögreglan á Íslandi stendur frammi fyrir er aukin harka gagnvart starfsfólki hennar. Samhliða vexti skipulagðrar brotastarfsemi og öðrum breytingum í samfélaginu hafa hótanir og áreiti í garð lögreglumanna og borgaralegs starfsfólks færst í aukana.

„Það hefur því miður færst í aukana að starfsfólki okkar, bæði lögreglumönnum og borgaralegum starfsmönnum, sé hótað vegna starfa sinna. Jafnvel hefur komið til skemmdarverka á einkaeignum þeirra. Þetta er algjörlega ólíðandi í lýðræðislegu samfélagi og eitthvað sem við lítum mjög alvarlegum augum.“

Margrét segir embættið taka þessu af fyllstu alvöru. Gripið hafi verið til sértækra aðgerða til að gæta öryggis starfsfólks, lögð áhersla á öflugan félagslegan stuðning og þess gætt að málin séu rannsökuð af þar til bærum aðilum.

„Það skiptir mig miklu máli að starfsfólkið okkar finni að við stöndum með því. Fólk á ekki að þurfa að sætta sig við hótanir eða áreiti vegna þess eins að það sinnir starfi sínu. Þetta er fólk sem tekst á við mjög krefjandi aðstæður fyrir samfélagið okkar og það á skilið bæði virðingu og stuðning.“

Þá lýsir hún því hvernig lögreglan komi oftar en ekki að samfélagslegum vanda sem ætti í raun að leysa annars staðar.

„Verkefnin almennt í samfélaginu hafa þyngst. Málefnum fólks með alvarlegan geðrænan vanda hefur fjölgað mikið vegna þess að það vantar úrræði í félags- og heilbrigðiskerfinu til að sinna okkar veikasta fólki. Lögreglan verður oft fyrsti snertiflöturinn vegna þessa úrræðaleysis. Það sama á við um fíkniefnavandann í samfélaginu. Hann er allt of mikill og við förum svo sannarlega ekki varhluta af því.“

Nándin í nærsamfélaginu og draumur um eitt þak

Þrátt fyrir þungar áskoranir leggur Margrét ríka áherslu á að starf lögreglunnar snúist um meira en viðbrögð og löggæslu; lögreglan sé virkur þátttakandi í samfélaginu og að hún verði að ganga í takt við það samfélag sem hún þjónar. Verkefni á borð við Öruggari Suðurnes, þolendamiðstöðina Suðurhlíð, forvarnir í skólum og forystuhlutverk í Farsæld barna eru dæmi um þetta þverfaglega starf.

„Það sem mér þótti ótrúlega skemmtilegt að upplifa þegar ég kom hingað var nándin og umhyggjan fyrir nærsamfélaginu,“ segir Margrét. „Það er svo stutt í samstarfið við HSS, sveitarfélögin, barnavernd og félagsþjónustuna. Það eru margir leiðtogar hér sem vilja gera vel fyrir samfélagið sitt.“

Einnig er reynt að halda úti miklum sýnileika og byggja upp traust, eins og þegar lögreglan opnaði nýverið glæsilegar vistarverur sínar fyrir almenningi. En hvað með framtíðina? Hvar sér lögreglustjórinn embættið fyrir sér eftir fimm ár?

„Vonandi bara enn öflugra og sterkara embætti. Mannauðurinn er ein mesta auðlind embættisins og að honum þarf að hlúa vel. Svo er það draumur okkar flestra hér að fá nýja lögreglustöð þar sem við getum haft útkallslið og rannsóknardeild undir einu þaki. Við verðum alltaf með tvo staði vegna flugstöðvarinnar, en eftir því sem starfsstöðvarnar eru fleiri, því meiri áskorun er að tryggja samfellu. Það er búið að leggja mikla vinnu í að teikna upp örugga og nútímalega stöð og við horfum bjartsýn til ráðuneytisins um að sá draumur verði að veruleika.“

Þegar samtalið víkur að Ljósanótt og samfélagsanda Suðurnesjamanna geislar af lögreglustjóranum.

„Mér fannst upplifunin á Ljósanótt í fyrra alveg æðisleg. Það var svo mikil samkennd og gleði í loftinu. Sama má segja um þegar fólk kom saman til að fylgjast með almyrkvanum á Garðskaga – maður fann bara í líkamanum hvað við erum lítil og hvað samstaðan er mikilvæg. Ef við höldum í þessa samstöðu, þá getum við tekist á við hvaða áskorun sem er,“ segir Margrét Kristín Pálsdóttir að lokum.