Sér engin teikn um að það sé eitthvað mikið í vændum í Grindavík sjálfri

Þorvaldur Þórðarson, prófessor í eldfjallafræði við Háskóla Íslands, fundaði með Grindvíkingum í dag og kynnti þar sýn sína á jarðhræringar og eldvirkni á Reykjanesskaga. Hann segir túlkun hans að einhverju leyti frábrugðna þeirri sem oft heyrist í opinberri umræðu, meðal annars um tengsl skjálftahrina við kvikuhreyfingar. Að hans mati eru „nánast engar líkur“ á gosi inni í Grindavík, þótt ekki sé hægt að útiloka slíkt með fullri vissu.

Grindvíkingar vildu fá aðra nálgun á atburðarásina

– Þorvaldur, þú varst fenginn hingað til Grindvíkinga á viðburðinn Milliliðalaust. Hvað höfðu þeir helst áhuga á að heyra?

„Þá langar að heyra um þessa atburði sem hafa verið í gangi og mína sýn á þá og hvernig hún er kannski pínulítið öðruvísi en sú sýn sem kemur oft fram.“

„Ekki allar skjálftahrinur þýða kviku á fleygiferð“

– Hver er þín sýn?

„Ég er ekki eins sannfærður og margir kollegar mínir í jarðeðlisfræðinni um að allar þessar skjálftahrinur þýði að mikið magn af kviku sé á fleygiferð um marga kílómetra, sem þeir kalla kvikuhlaup. Ég sé ekki ástæðu til að halda því fram að skjálftahrinurnar séu alltaf tilkomnar vegna þess að kvika sé að brjóta sér leið í gegnum skorpuna. Skjálftahrinur geta líka orðið þegar sprungur brotna og rifna eftir endilöngu.“

– Þannig að línan sem teiknaðist upp 10. nóvember er þá fyrst og fremst sprungur að gliðna?

„Að stórum hluta er kvika líka með í dæminu, en þegar menn reikna rúmmál þess gangs sem var settur fram út frá lengd og hæð skjálftanna og setja inn gliðnun upp á um tvo metra, þá kemur út rúmmál sem er fimm til sex sinnum meira en það rúmmál sem fór af stað miðað við sigið sem tengdist 10. nóvember 2023. Þá spyr maður: Hvaðan átti viðbótarkvikan að koma? Við sjáum engin ummerki um að kvika hafi komið einhvers staðar annars staðar frá, þá hefði orðið landris annars staðar líka.“

Þorvaldur segir að í endurreikningi og endurmati skipti máli að muna að Reykjanesskagi sé á plötuskilum. „Flekarnir hnika – það er ekki endilega kvikan sjálf sem er að troða sér inn og ýta plötunum í hvora áttina. Kvikan getur hins vegar notað tækifærið og komið upp sprungum og veikleikum sem opnast við þessar hreyfingar.“

Sprungurnar sjálfar eru þó sérstök hætta

– Grindavík hefur verið meira og minna tóm frá 10. nóvember 2023. Erum við að fara of varlega?

„Að mínu mati, miðað við það að það er engin kvika undir Grindavík, þá eru nánast engar líkur á því að það gjósi í Grindavík sjálfri. Við getum aldrei útilokað neitt 100% en ef við horfum á söguna þá hefur aldrei gosið inn á bæjarmörk Grindavíkur. Mér finnst við hafa verið helst til varkár, hættusvæðin of stór og of margar lokanir.“

– Það var spurt á fundinum: Ef menn fylla allar sprungur, getum við þá flutt í allan bæinn?

„Menn verða að fara varlega. Sú staðreynd að sprungur eru í bænum er öðruvísi hætta en það sem tengist beint eldvirkni, þótt eldvirknin hafi myndað sprungurnar. Það geta komið skjálftar annars staðar sem valda hreyfingum á þessum sprungum. Það er sjálfsagt að fylla í, en á meðan ekki er búið að ganga frá þessu öllu myndi ég hafa ákveðin svæði lokuð tímabundið, þannig að ekkert aðgengi sé þar sem sprungur eru opnar.“

Til framtíðar segir hann að svæði þar sem sprungur eru flestar eigi ekki að fara í íbúðabyggð eða varanlega starfsemi. „Ég myndi frekar nota það sem tómstundasvæði eða afþreyingarsvæði.“

„Sama pípan“ – upphaf gosa oft á sama stað

Þorvaldur segir að þó að kvikumagn í geymsluhólfinu undir Svartsengi sé orðið svipað og fyrir síðasta gos gæti uppsöfnunin hafa verið hægari og spennumyndun því öðruvísi. Hann bendir einnig á að mikilvægt sé að horfa á hvar gosin hefjist.

„Öll gosin nema tvö byrjuðu á um 500 metra langri sprungurein, kílómetra fyrir sunnan Stóra-Skógsfell og rétt fyrir norðan gömlu Sundhnúkana.“

– Þetta fer alltaf í sömu pípuna.

„Þetta er alltaf sama pípan. Þú ert ekkert að búa til neitt nýtt, þú ert að nota þetta aftur og aftur. Kvikan kemur í upphafi meira og minna beint upp á sama stað og gýs þar.“

Hann setur fram aðra mögulega mynd af því sem gerist þegar sprungusvæðið lengist til norðurs og suðurs: að hluti hreyfinga geti verið grunnstæðari en stundum er lagt upp með. „Kannski er þetta hálfgert T-hak: kvikan kemur upp en toppurinn nær að dreifa sér eftir veikleikum nær yfirborði, þar sem sprungur eru opnastar. Þá getur hluti færslnanna á sprungunni verið tiltölulega grunnstæður.“

Munurinn á Fagradalsfjalli og Sundhnúkum

– Hvað er ólíkt gosunum austar, eins og í Fagradalsfjalli, miðað við Sundhnúka?

„Kvika í Fagradalsfjalli kom af miklu dýpra í fyrsta lagi. Hún er frumstæðari, heitari, ríkari af magnesíum og rennur hraðar. Geymsluhólfið þar er á 9–12 km dýpi.“ Hann segir kviku þaðan geta fóðrað grynnra kerfi undir Svartsengi.

Hann lýsir einnig að geymslan undir Svartsengi sé ekki „ný“: „Þetta eru gömul geymsluhólf sem er verið að nýta aftur. Þegar kvika fer að safnast frá 2018 kemur ný kvika inn, hitar kerfið upp, og hluti af eldri kviku fer líka af stað.“

Um þróun gosa segir hann: „Fyrstu gosin voru styttri en svo hafa þau lengst. Þú ert að pumpa meira kvikumagni inn og hita kerfið smátt og smátt.“

„Mér kæmi ekki á óvart ef ekkert gos kemur“

– Er mögulega bara eitt gos eftir í þessari atrennu?

„Það er mín tilfinning að í besta falli, eða versta falli, að það sé eitt gos í viðbót. Mér kæmi ekkert á óvart ef það kæmi ekkert gos.“

Þorvaldur segir „drauminn“ út frá orkubúskap vera að kvikan haldist niðri. „Ef við setjum kvikuna upp á yfirborð kólnar hún hratt og nýtist ekki til að hita jarðhitakerfið. Ef hún kólnar niðri er það orkuforði til næstu alda.“

Eldgosin 1210–1240 og mögulegar pásur

– Má heimfæra tímabilið 1210–1240 yfir á það sem er að gerast núna?

„Það má, en menn mega ekki gleyma að tímaskalinn þarf ekki að vera sá sami. Þetta getur hætt á morgun – eða þetta geta verið mörg gos dreifð á áratugi, með pásum á milli. Mynstrið virðist vera að gos geti komið í hrinum á einum stað og svo færist virknin á annan stað eftir nokkur ár.“

Eldey: „Léttvægt að afskrifa sem plötuhreyfingar“

Í lokin ræðir hann líka um virkni nær Reykjanesi og Eldey. Hann telur að þar geti verið „eitthvað í gangi“ og segir „frekar léttvægt“ að afskrifa allt sem plötuhreyfingar, meðal annars vegna dýpis. Hann líkir muninum á stökkri skorpu og deigskorpu við smjör: kalt smjör brotnar auðveldlega en ylvolgt smjör fletst frekar út – til að „brjóta“ deigskorpuna þurfi mjög snöggt og mikið álag.

„Tími kominn til að koma Grindavík aftur í gang“

– Hvenær geta Grindvíkingar farið að huga að uppbyggingu af einhverju viti?

„Ég held að þeir geti alveg farið að huga að því núna. Ég sé engin teikn um að það sé eitthvað mikið í vændum í Grindavík sjálfri í náinni framtíð. Og þegar þetta lognast út af, þá held ég að verði örugglega sirka 700 ár í næsta atburð.“

– Þarf að bíða eins og í Kröflu, í nokkur ár, eftir að þetta stoppi?

„Við fylgjumst vel með. Þó að eitthvað sé í gangi niðri um tíma, þá endar það ekki endilega í stórum atburðum á yfirborði. Ég myndi segja: Óþarfi að bíða svo lengi en hafa góðar gætur á kerfinu og tryggja að viðvaranir komi tímanlega svo hægt sé að koma fólki undan.“